Geneza antycznego dramatu (tragedii)

Narodziny tragedii wiążą się z kultem pierwotnie frygijskiego, później greckiego boga urodzaju, wina i życia – Dionizosa mającego postać na poły człowieka i satyra, któremu towarzyszy wesoły orszak koźląt. Ponieważ Grecja była krajem rolniczym bóg odpowiedzialny za urodzaj otoczony był szczególnym kultem, a święta ku jego czci obchodzono aż dwa razy w roku: wielkie i małe dionizje. Jego wyznawcy w górskich ustroniach ubrani w koźle skóry oddawali się śpiewom i tańcom mocno zaprawianymi winem, w których wpadali w ekstazę, zlewając się z gromadą, przyrodą i samym bogiem.

Od tych pieśni wywodzi się termin: tragedia (tragos - kozioł, ode - pieśń). Początkowo bohaterem pieśni był Dionizos, potem także inni bogowie i mieszkańcy Olimpu, później jeszcze królowie, sławni rycerze. Z czasem te żywiołowe obrzędy zostały zastąpione śpiewami na cześć Dionizosa (dytyramby) wykonywanymi przez chór satyrów z przodownikiem/przewodnikiem chóru (koryfeusz). Ich autorstwo przypisuje się Arionowi.

W VI w. p. n. e. Pejsistratos ustanawia w marcu nowe kilkudniowe święto Dionizje Wielkie, Dionizje Małe, na których powstaje tragedia. Tespis wprowadził aktora - posłańca (angelos); chór był wtedy zbiorem ludzi, a tragedią - głównie wypowiedzi chóru z małymi wstawkami aktora. Ajschylos wprowadził drugiego aktora, odpowiadającego na słowa przewodnika chóru, w ten sposób powstaje scena z dwoma aktorami, maleje rola chóru, a rośnie epejsodionów i znacznie się polepsza dramaturgia (V w. pne). Później stało się tradycją, że w czasie tych świąt odbywały się konkursy dramatyczne. Sofokles wprowadził trzeciego aktora i uczynił każdą tragedię samodzielnym dziełem (a nie częścią tetralogii) – to był prawdziwy przełom.

Akcję tragedii stanowi starcie bohatera z fatum udaremniającym jego dążenia i sprowadzającym w ostatecznym rozrachunku na niego zgubę. Los tragicznej postaci miał wzbudzić u widzów litość i strach, a w konsekwencji pozwolić przeżyć katharsis (oczyszczenia uczuć, odróżnienia dobra od zła, poczucia ulgi; katharsis to forma zbiorowej terapii). Gatunek ten reprezentowany jest przez takich autorów jak: Tespis, Ajschylos, Sofokles, Eurypides (trzech ostatnich uznaje się powszechnie z twórców tragedii klasycznej). Oto niektóre tragedie greckie: Ajschylosa (Persowie, Siedmiu przeciw Tebom, Oresteja); Sofoklesa (ze 120 napisanych tragedii przetrwało 7 m. in.: Antygona, Król Edyp, Elektra); Eurypidesa: (Andromacha, Elektra, Medea). Budowę tragedii i jej składniki (np. fabuła, akcja, bohater) jako pierwszy opisał w swojej Poetyce grecki filozof Arystoteles żyjący w IV w. p. n. e. Zdefiniował on tragedię oraz określił jej cel. Na podstawie tej definicji można przyjąć że: tragedia naśladuje (przedstawia) przede wszystkim działania bohaterów, a nie ich psychikę; działania i losy bohaterów tragedii ukazywane są w taki sposób, aby doprowadzić do wzbudzenia u widza uczuć litości i trwogi, co ma doprowadzić do katharsis, które stanowi cel tragedii.

Zobacz także:

Sofokles Król Edyp - tekst tragedii

Król Edyp jako tragedia klasyczna

1. A. Z. Makowiecki, A. Markowski, W. Paszyński, T. Wroczyński: Pamiętajcie o ogrodach część 1, WSiP: Warszawa,

2. M. Adamczyk, B. Chrząstowska, J. T. Pokrzywniak: Starożytność-oświecenie. Podręcznik literatury dla klasy pierwszej szkoły średniej, WSiP: Warszawa, 1995 r.

3. M. Stworowa, M. Orlicka: Scenariusze lekcji języka polskiego, Innowacje: Goleszów, 1994 r.