Cechy twórczości, biografia, twórczość (dorobek literacki), bibliografia

Morsztyn Jan Andrzej

5 1 1 1 1 1 Rating 100%

JAN ANDRZEJ MORSZTYN

 

Jan Andrzej Morsztyn na obrazach i ilustracjach jest przedstawiany jako mężczyzna w sile wieku, ma na sobie metalowe naramienniki i kirys oraz apaszkę na szyi. Na wszystkich portretach ma ufryzowane, długie włosy, najwyraźniej modne na salonach w jego epoce. Po dziełach trudno jest dokładnie określić jego sylwetkę, ponieważ na większości jest ukazane samo popiersie. Na jedynym z portretów, na którym namalowano go ponownie od pasa w górę, jest ubrany w bufiastą koszulę, doskonale mylącą wzrok i gruby płaszcz.

Jego narodziny datuje się na 24 czerwca 1621. Urodził się on w pobliżu Krakowa, dokładnie w Wiśniczu, w zamożnej niemieckiej rodzinie ziemiańskiej Morrinsteinów. Jego przodkowie przybyli do Polski w XIV wieku i już w wieku XV byli uważani za przedstawicieli szlachty. Poeta w przeciwieństwie do ojca w 1655 roku przeszedł z kalwinizmu na katolicyzm, ale podobnie jak on wybrał karierę dworzanina. Jan Andrzej miał 3 braci, którzy zasłynęli z pisarstwa- Hieronima, Zbigniewa oraz Stanisława.

Niestety informacje o naukach, jakie pobierał są raczej skąpe. Wiadomo, że we wczesnym dzieciństwie całą czwórkę młodych Morsztynów edukował domowy pedagog. Następnie ogólnym wykształceniem chłopców zajął się ich krewny Walerian Otwinowski - poeta i tłumacz "Georgik" Wergiliusza oraz "Metamorfoz" Owidiusza. Można przypuszczać, że za jego radą 17-letni Morsztyn został wysłany pod opieką preceptora Marcina Płonki, zapewne ministra kalwińskiego, na studia za granicę. Od końca sierpnia 1637 roku studiował we Franeker, a 23 lipca 1638 roku immatrykulował się na Uniwersytet w Lejdzie na studia literackie na wydziale filozofii i sztuk wyzwolonych, na których wykładał sławny filolog Claude Saumaise.

Po ukończeniu szkoły powrócił do swojego miasta, gdzie rozpoczął pracę jako dworzanin Lubomirskich. W 1645 r. brał udział w wyprawie do Paryża po Ludwikę Marię i dzięki jej względom wysunął się na czoło dworzan. Protekcji wojewody krakowskiego, Stanisława Lubomirskiego, zawdzięczał kontakty z dworem królewskim, które utrwaliły się dzięki marszałkowi wielkiemu, Jerzemu Lubomirskiemu. Pracował tam do 1649 roku (wtedy to Lubomirski zmarł) w międzyczasie zwiedzając z bratem Włochy oraz Francję. Po śmierci Stanisława przeniósł się na dwór marszałka Jerzego. W latach 1648 do 1659 był sześć razy posłem na sejm, w 1648 został zaprotegowany Władysławowi IV, wówczas związał się z dworem królewskim.

Kiedy w roku 1652 w Warszawie szerzyła się zaraza, Jan Kazimierz (ówczesny król Polski) zmuszony był zmieniać swoją siedzibę. Wtedy pojawiła się szansa dla poety. Król, ze względu na brak wystarczającej liczby ludzi we dworze , powierzył mu wypełnienie misji. Wyprawił go do Janusza Radziwiłła z listem, który zawierał polecenie udania się wraz z wojskiem na Ukrainę w celu połączenia z wojskami koronnymi. Poświęcenie, z jakim dokonał wyprawy aż za Dniepr, nie uszło uwadze króla. Podczas obrad sejmu, które rozpoczęły się 24 marca 1653 roku, Morsztyn otrzymał tytuł dworzanina pokojowego królewskiego, a co się z tym wiązało, stałe miejscu u boku władcy . Od tej pory jako dworzanin podpisywać się zaczął dwoma imionami - Jan oraz Andrzej.

W kolejnych latach jego kariera dobrze się potoczyła. W roku 1656 został sekretarzem królewskim, w dwa lata później referendarzem koronnym, a w roku 1668 podskarbim wielkim koronnym. Wyjeżdżał w różnych misjach m.in.: do księcia Siedmiogrodu Rakoczego, do Szwecji, do Wiednia, do Berlina i Paryża. Brał udział w rokowaniach ze Szwedami w Oliwie i złożył swój podpis pod aktem pokojowym. Popierany przez królową Ludwikę Marię, opowiadał się za elekcją następcy Jana Kazimierza i zgodnie z sugestiami królowej popierał kandydaturę księcia Condé.

W 1659 roku zawarł małżeństwo z dworką królowej - Katarzyną Gordon. Miał czwórkę dzieci, z których, co jest ciekawostką, jedna córka wyszła za mąż za Kazimierza Czartoryskiego i była babką Stanisława Augusta Poniatowskiego - ostatniego króla Polski.

Jan Andrzej Morsztyn był wykształconym dworzaninem, co potwierdza fakt iż został wysłany na studia za granicę, uczył się we Freneker i w Lejdzie. Był on dyplomatą. Po wyprawie do Paryża i dzięki względom u Ludwiki Marii zaczął cieszyć się poważaniem u innych dworzan. Bardzo lubił podróżować, można powiedzieć, że jego praca tego wymagała, lecz sam wielokrotnie, w latach młodości, wyjeżdżał do Włoch, czy Francji. Po jednym z wojaży zapoznał się z kulturą i polityką Francji, którą zaczął się fascynować i w efekcie, został zwolennikiem polityki profrancuskiej w Polsce. Jan Andrzej Morsztyn zyskał sobie szacunek po wyprawie do Janusza Radziwiłła z listem w 1653 roku. Lecz w późniejszych latach, gdy wyraźnie popierał obóz profrancuski, ludzie zaczęli patrzeć na niego w innym świetle. W rezultacie stanął przed sądem i zaczął tracić w oczach szlachty. Praca na dworze udowadnia, że był dobrze wychowany, w przeciwnym wypadku nie ostałby się tak długo. Jego liczne poselstwa m.in. do Szwecji, Wiednia, czy Paryża potwierdzają, że był darzony szacunkiem i znał się na swojej pracy. Krąg zainteresowań Morsztyna był kameralny, wyraźnie salonowy (dworski), a pisarstwo było tylko jego hobby. Mimo, iż obecnie jest uznawany za cenionego poetę, to pisanie nie stanowiło jego życiowej pasji. Traktował je jako rozrywkę, swoistą zabawę słowem. Głównie tworzył w latach młodości, gdy jeszcze nie zajmował się polityką w takim stopniu jak później. Morsztyn starał się o to by jego utwory ujrzały światło dzienne i zostały opublikowane oraz drukowane. Jednak nie udało mu się tego dokonać przed śmiercią dlatego jego utwory zostały opublikowane dopiero w XIX i XX wieku. To nie oznacza, że nie wpływał on na literaturę, wręcz przeciwnie jego wpływ nie był marginalny. Wiersze Morsztyna krążyły poprzez ręczne odpisy i z pewnością były też recytowane. Morsztyn wykonał także dużo tłumaczeń na polski np. sielanka "Amintas Torquato Tassa", czwarta pieśń poematu Adone Mariniego noszącą tytuł "Psyche" oraz "Cyd" Pierre Corneille. Najbardziej znane jego zbiory utworów poetyckich to "Lutnia" oraz "Kanikuła" ("Psia gwiazda").

Jedną z głównych cech poezji Jana Andrzeja Morsztyna była miłośc cielesna, która była głównym tematem wierszy. Morsztyn odważnie mówił o różnych aspekatch ludzkiej bliskości oraz miał ciekawe podejście do spraw ciała i pożądania ludzkiego. Oczywisty wpływ na jego twórczość miała epoka baroku - jego wiersze są eleganckie i kunsztowne, choć czasami poruszają tematy beztroskie i obracają się wokół przeżyć zmysłowych. Wśród motywów miłosnych narzucają się: rozkład zwiąsku miłosnego czy wypalanie się uczucia; wyolbrzymianie doznań miłosnych - omdlenia, łkanie; zamiana serc i dusz kochanków, gdyż jedno bez drugiego żyć nie może. Morsztyn szokuje swoją niezwykłością pomysłów: kompozycyjnych, artystycznych, tematycznych, intelektualnych, estetycznych i leksykalnych. W swojej twórczości Jan Andrzej Morsztyn wykorzystywal środki takie jak: kontrast, hiperbolizacja, dygresja, wyliczanie, peryfraza, porównanie, symbol, animizacja, alegoria, oksymoron, inwersja, apostrofa, paralelizm, anafora, epifora, antyteza, elipsa, ikon i powtórzenie.

W swoich poezjach Jan Andrzej Morsztyn często używał hiperboli. Możemy znaleźć w jego wierszach ogromną przesadę, prawie wszystko jest w nich przesadzone. Szczególnie widoczne jest to w wierszach miłosnych, zarówno do uwypuklenia pochwał adresatek swoich uczuć jak i do ukazania brzydoty kochanki. Hiperboli Morsztyn używa także po to, aby odświeżyć znaną już i dobrze ugruntowaną w kulturze metaforę. Morsztyn często wykorzystuje także inne środki stylistyczne, głownie po to, aby zadziwić czytelnika. Posługuje się kalamburem, np.: "Słusznie mówimy, że panny boginie, bo ginie każdy, kto się im nawinie.". Jan Andrzej Morsztyn posługuje się bardzo bogatym słownictwem, jego epitety są bardzo wyszukane. Ma duże upodobanie do kontrastu. Często też wykorzystuje antytezę ognia i wody, gorąca i zimna, nocy i dnia, radości i smutku, życia i smierci. Barokowy poeta posługuje się wieloma innymi środkami stylistycznymi: porównaniami, peryfrazami, personifikacjami i oksymoronami. W swych wierszach Morsztyn kontynuuował renesansowy sylabizm.

Morsztyn popierał politykę profrancuską, w 1670 roku stanął przed sądem sejmowym oskarżony o działanie przeciwko królowi i nadużycia związane ze stanowiskiem podskarbiego. Udało mu się jednak wybrnąć z tej ciężkiej sytuacji. W 1678 przyjął obywatelstwo francuskie, co wywołało oburzenie szlachty rok później został mianowany na sekretarza Ludwika XIV, od tego czasu zaczął przekazywać Francji tajną korespondencje dworu warszawskiego. Podczas panowania Sobieskiego nadal należał do obozu profrancuskiego. Gdy ten zbliżał się do Austrii i zaczął preferować politykę proaustriacką (1683), Morsztyn przeszedł do opozycji. Oskarżony przez króla o zdradę stanu, przekazywanie tajnej korespondencji i nadużycia finansowe, miał przed sejmem złożyć wyjaśnienia. Do tego jednak nie doszło, opuścił bowiem Polskę i osiadł w swoich dobrach we Francji. Przed śmiercią nie wrócił już do ojczyzny. Zmarł 8 stycznia 1693 roku w Paryżu.
Spis publikacji dzieł Morsztyna (KLIK):

  • Kanikuła, 1647
  • Lutnia, 1661
  • Gadki
  • Wiersze rozproszone
  • Mowa na sejmiku w Opatowie, 13 września 1646

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Zbiory wierszy:

Kanikuła, 1647

  • Do jaśnie wielmożnego Jegomości Koniuszego Koronnego 
  • Ad musas
  • Dwoja bieda
  • Do kanikuły
  • Wiejski żywot
  • Jabłka
  • Do kanikuły
  • Redivivatus
  • Rzeki
  • Na płacz jednej panny
  • Przechadzka
  • Serenada
  • Zapał
  • Vanegiar d'una innamorata 

Lutnia, 1661

  • Księga pierwsza
  • Do jegomości Pana Łukasza z Bnina Opalińskiego
  • Do czytelnika
  • Do panny
  • Do swoich książek
  • Do Jana Grotkowskiego...
  • Ogród miłości
  • Na klacz hiszpańską
  • Niestatek
  • Przechadzka
  • Sen
  • O swej pannie
  • Nieustawiczna
  • Raki
  • Do jednej 
  • Do oczu swoich
  • Proprium pańskie 
  • Niestatek
  • Księga wtóra
  • Posyłając wiersze jegomości Panu Marszałkowi Wielkiemu Koronnemu
  • Iglica w szpadę
  • Pszczoła w bursztynie
  • Do panny
  • Cuda miłości
  • Do galerników
  • Do trupa
  • Na krzyżyk na piersiach jednej panny
  • Do zorze
  • Żona myśliwemu
  • Obraz ukradziony 

Gadki

  • Do Jejmości Paniej Teofili z Raciborska Rejowej, starościnej małogoskiej
  • Gadka pierwsza
  • Gadka wtóra
  • Gadka trzecia
  • Gadka czwarta
  • Gadka piąta
  • Gadka szósta
  • Gadka siódma
  • Gadka ósma
  • Gadka dziewiąta
  • Gadka dziesiąta
  • Gadka jedenasta
  • Gadka dwunasta
  • Gadka trzynasta

Wiersze rozproszone

  • Pot krwawy
  • Pokuta w kwartanie
  • Na tabak do Piotra
  • Non fecit taliter ulli nationi
  • Pospolite ruszenie 1649
  • Pieśń w obozie pod Żwańcem 1653
  • Do jegomości Jana Sobieskiego, Marszałka i Hetmana Wielkiego Koronnego

Wiersze

  • Do jednej (Nie wiem jak na cię wołają...)
  • Do motyla
  • Do Zośki
  • Dobra rola
  • Na jednego
  • Na łakomą
  • Na smętną 
  • Na zegarek ciekący
  • Nagrobek kusiowi
  • Nagrobek Perlisi
  • O babie
  • O Janku 
  • O parobku
  • O Zośce
  • Przemowa na fraszki dla wstydliwych
  • Przyjaciółka
  • Siła białogłowy
  • Świerzbiącej

Wybrane utwory poetyckie (analiza autora nieznanego - KILIK)

  • "Cuda miłości"
    Jest to sonet, który zaliczyć możemy do liryki miłosnej. Wykorzystuje on pod względem formalnym oraz treściowym poetykę Petrarki. Autor za pomocą antytezy przedstawia cierpienia, na jakie wystawiony jest człowiek zakochany. Nie jest on w stanie w żaden sposób uwolnić się od tych cierpień. Miłość jest jednocześnie czymś zgubnym, jak i błogosławionym. Ucieczka od tego uczucia jest niemożliwa, nawet rozum nie jest w stanie uchronić człowieka przed miłością. Poeta w wierszu stosuje hiperbolę, przerzutnię i aliteracje.
  • "Do trupa"
    W sonecie tym podmiot liryczny pokazuje, jak niewiele różnią się od siebie człowiek zakochany i trup. Obaj są zabici, umarły "strzałą śmierci", a zakochany "strzałą miłości". Ich wygląd zewnętrzny jest także podobny, są bladzi ("Ty krwie - ja w sobie nie mam rumianości"). Stan ducha wykazuje również pewne podobieństwa - obaj są wtrąceni w ciemność (trup okryty jest suknem żałobnym, a zakochany pogrążony w ciemnościach rozpaczy). Różnice natomiast polegają na tym, że trup milczy i nie czuje bólu, zakochany płacze, tęskni i rozpacza. Wiersz tak naprawdę niewiele ma wspólnego z prawdziwymi przeżyciami, jest bardziej artystycznym popisem na użytek salonów. Warto tu wskazać środki artystyczne, takie jak: metafory (miłość to "rozum łańcuchem powity"), szereg antytez (podmiot liryczny wymienia podobieństwa i różnice, jakie zachodzą między nim a trupem), anafora, inwersja (wprowadza napięcie), hiperbola (sposób porównania sytuacji trupa i zakochanego).
  • "Niestatek"
    Jest to utwór zaliczany do grupy erotyków. Jego zasadą konstrukcyjną jest anafora, poeta powtarza: "prędzej...", wyszukuje przeróżnych rzeczy, które są niemożliwe do zrealizowania: "prędzej kto wiatr w wór zamknie". W ostatnim wersie zdradza swój koncept. Wszystkie te "niemożliwości" świata mogą stać się prędzej "niżli będzie stateczna która białogłowa". Poeta pokazuje w ten satyryczny sposób niestałość uczuć kobiecych. Wiersz nie jest jednak złośliwością, a raczej żartem. W utworze pojawia się między innymi kontrast i oksymoron ("prędzej niemy zaśpiewa").
  • "Pieśń w obozie pod Żwańcem 1653"
    Utwór ten nawiązuje do upokarzającego epizodu wojny z Bohdanem Chmielnickim, kiedy armia polska, dowodzona przez Jana Kazimierza, była przez dwa miesiące oblegana przez wojska tatarskie. Jan Andrzej Morsztyn pokazuje obraz szlachty i jej postawę wobec zagrożenia. Z ironią występuje przeciwko egoizmowi i pijaństwu szlachty (delektowali się najdroższymi trunkami). Pokazuje ich obozowe życie, egoizm i zupełny brak zainteresowania sytuacją ojczyzny. Nie chcieli walczyć, byli zdemoralizowani, dbali jedynie o swój komfort.

Bibliografia:

 1. Adam. Nurty w polskiej literaturze barokowej[online][dostęp 29 lutego 2004]. Dostępny w internecie: sciaga.nauka.pl/index.php/id=index/dept=54/cath=221/sc_id=7179/title=Nurty_w_polskiej_literaturze_barokowej 
2. Adamiec Marek. Jan Andrzej Morsztyn wiersze wybrane [online].Dostępny w internecie: literat.ug.edu.pl/morsztyn/index.htm
3. Autor nieznany. Charakterystyka poezji Jana Andrzeja Morsztyna [online]. Dostępny w internecie: morsztyn.klp.pl/a-6842.html
4. Autor nieznany. Charakterystyka twórczości Jana Andrzeja Morsztyna [online]. Dostępny w internecie: barok.klp.pl/a-6842.html
5. Autor nieznany. Jan Andrzej Morsztyn [online]. Dostępny w internecie: www.epoki-literackie.pl/barok/jan-andrzej-morsztyn.html
6. Autor nieznany. Jan Andrzej Morsztyn - biografia [online][dostęp 6 sierpnia 2010]. Dostępny w internecie: jezyk-polski.wieszjak.pl/barok/242034,Jan-Andrzej-Morsztyn---biografia.html 
7. Autor nieznany. Jan Andrzej Morsztyn i jego poezja ? najważniejsze cechy twórczości poety [online]. Dostępny w internecie: www.bryk.pl/teksty/liceum/jezyk_polski/barok/6422-jan_andrzej_morsztyn_i_jego_poezja_najważniejsze_cechy_twórczości_poety.html
8. Autor nieznany. Jan Andrzej Morsztyn jako poeta dworski [online][dostęp 27 sierpnia 2006]. Dostępny w internecie: www.esciagi.info/jan-andrzej-morsztyn-jako-poeta-dworski,1485,1
9. Autor nieznany. Jan Andrzej Morsztyn - mistrz barokowego słowa [online]. Dostępny w internecie:sciaga.onet.pl/29968,55,0,0,1,21727,5,sciaga.html
10. Autor nieznany. Poeta i jego twórczość - Jan Andrzej Morsztyn [online]. Dostępny w internecie: www.bryk.pl/teksty/liceum/jezyk_polski/barok/22402-poeta_i_jego_twórczość_jan_andrzej_morsztyn.html#forward 
11. Autor nieznany. Poezja Jana Andrzeja Morsztyna [online]. Dostępny w internecie: fakty.interia.pl/raport/matura-2010/news/poezja-jana-andrzeja-morsztyna,1426068,6660
12. Autor nieznany. Poezja polska - Jan Andrzej Morsztyn [online]. Dostępny w internecie:www.poema.art.pl/site/sub_710_jan_andrzej_morsztyn.html
13. Autor nieznany. Morsztyn Jan Andrzej [online]. Dostępny w internecie: streszczenia.pl/autor/morsztyn-jan-andrzej/
14. Autor nieznany. Morsztyn - mistrz konceptu (cechy stylu barokowego) [online][dostęp 28 sierpnia 2006]. Dostępny w internecie: www.esciagi.info/morsztyn-mistrz-konceptu-cechy-stylu-barokowego,1690
15. Autor nieznany. Twórczość Jana Andrzeja Morsztyna [online]. Dostępny w internecie: www.sciaga.pl/tekst/24547-25-tworczosc_jana_andrzeja_morsztyna/przydatna-praca/
16. Autor zbiorowy. Autor: Jan Andrzej Morsztyn [online][modyfikacja 20 lipca 2010]. Dostępny w internecie: pl.wikisource.org/wiki/Autor:Jan_Andrzej_Morsztyn
17. Autor zbiorowy. Jan Andrzej Morsztyn [online]. Dostępny w internecie: www.polskina5.pl/jan_andrzej_morsztyn
18. Autor zbiorowy. Jan Andrzej Morsztyn [online]. Dostępny w internecie: www.morsztyn.klp.pl/a-6841-2.html
19. Autor zbiorowy. Jan Andrzej Morsztyn. Życiorys [online][modyfikacja 2 lutego 2011].Dostępny w internecie: pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Andrzej_Morsztyn#.C5.BByciorys
20. Filip Marta. Jan Andrzej Morsztyn[online]. Dostępny w internecie:morsztyn.webpark.pl/
21. Kotarski Edmund. Jan Andrzej MORSZTYN (Morstin) [online]. Dostępny w internecie: literat.ug.edu.pl/autors/morszt.htm
22. Krawczak Olga. Jan Andrzej Morsztyn [online]. Dostępny w internecie: wolnelektury.pl/katalog/jan-andrzej-morsztyn/
23. Michalska Anna. Jan Andrzej Morsztyn ? biografia, charakterystyka twórczości [online][dostęp 4 września 2008]. Dostępny w internecie: cuda_milosci.lektury.gazeta.pl/lektury/1,93979,5659745,Jan_Andrzej_Morsztyn___charakterystyka_tworczosci.html
24. Siarkiewicz Barbara. Pisarze. Jan Andrzej Morsztyn(1621-1693) [online]. Dostępny w internecie: http://literatura.polska.pl/pisarze/katalog/writer,Jan_Andrzej_Morsztyn,id,330301,cid,6637.htm

 

Źródła grafiki:

  •  http://lh5.ggpht.com/_3AhjD73rDjI/TNrTirxIsNI/AAAAAAAAAB4/N3YdAuzXEGc/Jan_Andrzej_Morsztyn.png.jpg
  • http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/99/Jan_Andrzej_Morsztyn_1.PNG
  • http://www.1st-art-gallery.com/thumbnail/251635/1/Jan-Andrzej-Morsztyn-1620-93.jpg
  • http://www.atticus.pl/okladki/48000/47781d.jpg
  • http://images.nexto.pl/upload/sklep/netpress/wolnelektury/ebook/cuda_milosci_karmie_frasunkiem_milosc_i_mysleniem-jan_andrzej_morsztyn-fundacja_nowoczesna_polska/public/okladka.jpg
  • http://siedmiorog.pl/admin/ksiazka/zdjecia/48-2
Serwis rozdaje przeglądarkom bezpieczne ciasteczka.