| Jak analizować wiersz (i interpretować)? |
| Jak analizować i interpretować? - Jak analizować i interpretować wiersz? |
Jak analizować wiersz? Jak interpretować wiersz?Poradnik zawierający instrukcje, rady, propozycje i wiele innych informacji dotyczących analizy i interpretacji jest wynikiem moich studiów nad tym tematem. Odpowiada na pytania: jak analizować wiersz? Jak interpretować wiersz? (analiza i interpretacja - jak?). Jest też reakcją na prośbę pewnego ucznia. Przede wszystkim jednak jest wynikiem mojej wieloletniej praktyki nauczycielskiej w zakresie nauczania języka polskiego. Jego autorem jest zatem czytelnik, interpretator, socjolog, doktorant i nauczyciel języka polskiego w jednej osobie. Zapraszam do lektury i proszę o krytyczne uwagi w komentarzach. Nie ma cudownego środka na każdy wiersz. Gdyby tak było, poezja już dawno przestałaby być zagadką (czytaj: poezją). Dlatego drogi czytelniku, nie oczekuj, że ten artykuł zrobi analizę i zinterpretuje wiersz za Ciebie, jego celem bowiem jest pomóc Tobie właśnie w tych czynnościach. Czytanie i interpretowanie poezji to pojedynek intelektualny, do którego wyzywa Cię autor wiersza. Można tę czynność również porównać do dialogu z poetą, jego tekstem i tematem, wtedy Ty, czyli czytelnik stajesz się tak ważny, jak tekst, a może nawet ważniejszy, bo on służy właśnie Tobie. W tym artykule obie koncepcje są punktem wyjścia. Czynności wstępne
Analiza wiersza - przygotowanieZanim w ogóle zabierzesz się do analizy dobrze będzie zrobić kilka czynności, które ją ułatwią. Biografia autora wiersza
Przypomnij sobie podstawowe wiadomości na temat twórcy wiersza. Nie pisz tu tylko o informacjach tak, oczywistych jak: kiedy żył, kiedy zmarł, ale przede wszystkim o istotnych wydarzeniach, które wpłynęły na jego twórczość i życie (pochodzenie, rodzina, miłość, przyjaźń, grupa poetycka, epoka, filozofia, praca, historia (wojna, emigracja), choroby, śmierć). Przypomnij sobie te informacje i w skrócie (najlepiej w punktach) wypisz nim cokolwiek zrobisz. Nie lekceważ ich! Poeci są ludźmi z krwi i kości. Każdy ich wiersz jest reakcją na jakieś bodźce (osobiste, historyczne). Kiedy znasz przyczyny i okoliczności powstania utworu łatwiej ci właściwie zdiagnozować sytuację. Słowem kontekst biograficzny i historyczny należy uznać za bardzo ważny i pamiętać, że w wielu wierszach jest kluczowy dla ich interpretacji.
Cechy twórczościNawet przy założeniu, że każdy wiersz jest niepowtarzalny, trzeba mieć świadomość, że wychodzi spod tego samego pióra leżącego w tej samej ręce. Gdyby przez pióro rozumieć warsztat poetycki, styl danego poety, a rękę - człowieka o określonych wierzeniach, poglądach i opiniach, przyjmującego wobec świata określoną postawę, to zobaczymy wspólny mianownik całej twórczości. To swoiste uniwersum stanowi wiedzę i umiejętności, które poeta wykorzystywał w procesach twórczych. Nie stoi więc nic na przeszkodzie (poza naszą niewiedzą), żeby wykorzystać je w dekonstrukcji jego dzieł. Jeśli znamy technikę i materiały, z których zbudowano dom, jego rozbiórka staje się szybsza i bezpieczniejsza. Tę wiedzę, zamiast trzymać w głowie bezpieczniej będzie wypisać sobie na kartce przed przystąpieniem do analizy.
Wstępna analiza utworuWstępna analiza wierszaKiedy już czynności przedwstępne mamy za sobą i pragniemy przejść do analizy utworu warto pamiętać, że kolejność działań podejmowanych przez interpretatora może mu ułatwić drogę do poznania prawdy lub ją utrudnić. Jeżeli więc myślisz podobnie jak autor tej pracy i podobnie jak on chcesz uzyskać jak najlepsze rezultaty podejmowanych działań postępuj według proponowanej tu kolejności.
Analiza tytułu wiersza
Tytuł jest integralną częścią utworu, ale prawdą też jest, że wyróżniony graficznie, stanowi pewną oddzielną treść względem wiersza. Warto zatem potraktować go wyjątkowo ze względu na uprzywilejowaną w tekście pozycję. Analiza tytułu może przynieść wiele bardzo ciekawych informacji ułatwiających interpretację utworu, wskazujących kierunek odczytań, kontekst, który trzeba uwzględnić w interpretacji, czy też zwiększających ilość znaczeń utworu.
Zastanów się nad znaczeniami każdego ze słów tworzących tytuł, następnie zestaw je ponownie ze sobą i wyeliminuj z treści pojęć znaczenia, które w kontekście pozostałych wyrazów w tytule nie pasują do reszty. Wreszcie spróbuj odczytać sens całej frazy, całego tytułu. Jeśli masz kilka pomysłów zapisz je wszystkie. Dalsze etapy analizy zweryfikują twoje propozycje. Zastanów się również nad formą tytułu, dlaczego właśnie jest taka i jaki jest tego efekt? Jakie z tego wynikają konsekwencje? Być może dostrzeżesz wówczas funkcję, jaką pełni w tym konkretnym utworze tytuł. Motto wiersza
Bardzo sporadycznie zdarza się, że wiersz jest poprzedzony mottem. Zawsze należy zastanowić się skąd ono zostało zaczerpnięte, co znaczy i jaką rolę pełni w wierszu. Należy w takim przypadku zachować szczególną czujność. Motto bowiem będzie zawierało bardzo ważną informację dla interpretacji utworu, przywoływało kluczowy tekst, bohatera, filozofię, nurt literacki, epokę, które bezwarunkowo należy sobie omówić.
DedykacjaUważnie przyjrzyj się formie dedykacji. Spróbuj określić jej rolę w wierszu. Zwróć uwagę na to kim jest osoba, której tekst jest dedykowany, dlaczego właśnie jej, co ma ona wspólnego z treścią wiersza, z podmiotem lirycznym? Nie ma rady w takich sytuacjach prawie zawsze trzeba pogrzebać w biografii autora. Warto też pamiętać, że dedykacja może być grą z czytelnikiem.
Data wierszaKażdy wiersz został kiedyś napisany i należy do jakiegoś tomiku poezji. O ile druga informacja rzadko pojawia się przy tekście, o tyle data powstania lub publikacji utworu jest zamieszczana obligatoryjnie. Koniecznie zwróć na nią uwagę. Wielu poetów na różnych etapach swojego życia przyjmuje różne postawy twórcze. Data pozwala Ci więc przypisać utwór do określonego momentu życiowego autora, tomiku poezji, powiązać z momentem historycznym, epoką i innymi istotnymi dla analizy informacjami, które ułatwią interpretację.
Trudne pojęcia w wierszuDokonując pierwszego odczytu tekstu spróbuj odnaleźć pojęcia w nim wykorzystane mogące Ci sprawić kłopot w poprawnym odczytaniu ich znaczenia. Następnie zdefiniuj je. Teraz przeczytaj tekst ponownie, ale tym razem ze zrozumieniem. Jeżeli nie wszystkie pojęcia udało Ci się zdefiniować, nie załamuj rąk, zachowaj ostrożność i spróbuj odnaleźć chociaż ich przybliżone znaczenie poddając refleksji kontekst, w którym się pojawiają. Wykorzystaj to, że zawsze dookreśla pojęcie. Oczywiście powinieneś sobie odpowiedzieć na pytania: Dlaczego właśnie to pojęcie? Dlaczego właśnie takie trudne słowo? Jakie z tego wynikają konsekwencje?
Na marginesie dodam, że dobrane słowa świadczą o wykształceniu nadawcy i wpisanego w tekst odbiorcy. Pełnią więc rolę sita, na którym zostaną tylko Ci, którzy je rozumieją, jako docelowi adresaci komunikatu. Jeśli ich nie ma również warto sobie zadać te trzy pytania... Słowa-kluczeW trakcie trzeciego czytania postaraj się wypisać z każdego wersu (o ile to oczywiście możliwe i sensowne) najważniejsze, kluczowe słowo, frazę. Kiedy skończysz przyjrzyj się im i uogólniając wypisz tematy, wokół których oscylują. W ten prosty i niewyszukany sposób odnajdziesz tematykę utworu. Możesz jeszcze na tym etapie odnaleźć sposób jej ujęcia, postawę p. l. wobec poruszanych problemów, jeśli tylko przyjrzysz się uważnie odnalezionym słowom i zadasz sobie 3 pytania: Dlaczego właśnie te pojęcia? Dlaczego właśnie w takim kształcie językowym (środku stylistycznym)? Jakie z tego kształtu wynikają konsekwencje?
Analiza właściwaWłaściwa analiza wierszaJej celem jest odpowiedź na podstawowe pytania, które zadajemy sobie świadomie lub nie świadomie w każdym akcie komunikacji społecznej. Nadawca Odpowiedź na pytanie: kto mówi? nie jest taka prosta, jak mogłoby się to z pozoru wydawać. W liryce możemy mówić o trzech instancjach nadawczych: autor, p. l. (podmiot liryczny), b. l.(bohater liryczny). Z zasady należy założyć, że autor nie ma nic wspólnego z p.l. Traktować go należy jako osobę fizyczną (z krwi i kości), która zadecydowała o tytule, kształcie językowym i graficznym utworu, jego treści i przesłaniu. Względem tekstu jest to osoba zewnętrzna. Pisząc więc o budowie utworu, dobranych środkach stylistycznych, przesłaniu należy mówić o autorze, jako tym, który ten świat wykreował. W sytuacji gdy autor myli Ci się z p.l., aby uniknąć błędów w eseju wypowiedzi o autorze zamieść w części końcowej swojej pracy, zmierzającej ku uogónieniu. Z kolei pisząc o nadawcy koniecznie musisz zwrócić uwagę na to czy ten tekst jest skoncentrowany na nadawcy, a jeśli jest, to w jakim stopniu i jak silna jest tu funkcja ekspresywna. Istotna wydaje się również próba odpowiedzi na pytania: Jakie są tego przyczyny i jakie skutki?
W bardzo niewielu przypadkach można utożsamiać autora i podmiot liryczny. Tylko wtedy, kiedy miejsca przebywania, przeżycia, doświadczenia i znajomi podmiotu lirycznego są zbieżne z biografią autora, a w wierszu nie ma informacji zaprzeczających utożsamianiu ze sobą tych instancji, można stwierdzić, że autor i podmiot liryczny to jedna i ta sama osoba. Mówi się wtedy, że utwór ma charakter autobiograficzny. Pamiętać jednak należy, że taki ekshibicjonizm jest niezwykle rzadko spotykany wśród poetów.
W zupełnie innej sytuacji znajduje się podmiot liryczny. Stanowi on część świata wykreowanego w wierszu przez autora. Jest postacią fikcyjną (nawet jeśli podobną do rzeczywistych osób). To on jest postacią mówiącą w wierszu. Może się ujawniać i wypowiadać w 1. os. l.p. lub w 1. os. l.m, ale nie musi (wtedy mamy do czynienia z liryką pośrednią), może też nie być człowiekiem (liryka roli). Pomylenie instancji autora (który notabene w wierszu się nie wypowiada, bo wiersz jest jego wypowiedzią) z podmiotem lirycznym jest kardynalnym błędem rzeczowym świadczącym o kompletnej ignorancji. Podmiot liryczny jest postacią, którą bezwarunkowo należy gruntownie i solidnie scharakteryzować: określić osobę, w której się wypowiada, sposób wypowiedzi, jej cechy, jego płeć, jego rolę wierszu, wiek, podobieństwo do innych postaci literackich, sposób wypowiedzi, stosunek do świata (również wartości i Boga), relacje z innymi ludźmi, relacje z adresatem, stosunek do samego siebie, do swoich słów, do przeszłości, do przyszłości i wreszcie czy można utożsamić z autorem wiersza; za każdym razem pytając się: Dlaczego? Jak? Co z tego wynika?
Pozostaje jeszcze bohater liryczny. Obecność tej instancji nadawczej w wierszu jest raczej rzadkością. W utworze może być ich teoretycznie kilku, ale w praktyce ze względu na ograniczoną objętość tekstu zwykle występuje jeden, dwóch wyraźnych b.l. Na ogół symbolizują oni konkretne postawy wobec świata, ludzi itp. W nielicznych przypadkach odgrywają oni bardzo ważną rolę w znaczeniu utworu. Nie mniej jednak należy postąpić wobec nich podobnie jak wobec podmiotu lirycznego.
Odbiorca W porównaniu z sytuacją nadawcy jest nieco mniej złożona, ale mimo to nadal skomplikowana. Podobnie jak w przypadku p.l. i autora tak i tu odbiorca może być wpisany w tekst i zewnętrzny względem tekstu – czytelnik. Bez względu jednak na to musisz rozstrzygnąć czy tekst (lub jego poszczególne części) koncentruje się na odbiorcy, czy uruchamia funkcję impresywną i jeżeli tak, to jak to robi i jaki jest tego cel (do czego chce skłonić, zmusić, co chce wyperswadować, zmienić).
Zajmijmy się przypadkiem prostszym. Podmiot liryczny może adresować swe słowa do siebie (monolog), jednej lub do grupy osób, czasem może się również zdarzyć, że nie sposób określić do kogo się zwraca. Bez względu jednak na to czy jest to grupa, czy jednostka trzeba adresata solidnie scharakteryzować. Jest to zadanie trudne, ponieważ odbiorca ujawnia się w zasadzie tylko w wypowiedziach podmiotu lirycznego. Jeżeli zwraca się on do jednostki trzeba: określić czy p.l. zwraca się do siebie, kim lub czym jest adresat (bóstwem, człowiekiem, zwierzęciem, rzeczą, pojęciem abstrakcyjnym, czy ty identyfikujesz się z adresatem), jaki jest dystans między nadawcą a odbiorcą, jakimi uczuciami darzy nadawca adresata, jakie cechy posiada, czy zmienia się, jak mocno jest dookreślony, czy to ta sama osoba co w dedykacji. Jeżeli zwraca się on do grupy trzeba: określić jaka to grupa, jak liczna, jakie cechy posiada itp. Jak zwykle za każdym razem odpowiadając sobie na pytania: Dlaczego? Jak? Jaki jest tego efekt?
Odbiorcą wiersza jesteś także ty - indywidualna jednostka, człowiek z krwi i kości, z własnymi poglądami, doświadczeniami. Nadawcą dla Ciebie wtedy może być również autor, który może Cię pouczać, wzbogacać, zaskakiwać, zmuszać do refleksji. Ty możesz się z nim zgadzać, polemizować, a nawet odmawiać mu racji. Na takie spostrzeżenia w słabszych pracach jest czas w zakończeniach. Eseje osób rozróżniających różne instancje nadawcze i związane z nimi płaszczyzny komunikacyjne śmiało mogą wychodzić od prywatnych doświadczeń będących wynikiem zetknięcia się z tekstem poetyckim i to właśnie uczynić kanwą interpretacji. Dobrze byłoby uwzględnić odpowiedzi na pytania jak wyglądał Twój kontakt z wierszem, jakie emocje towarzyszyły Ci w trakcie lektury, co wniósł ten tekst w Twoje życie, co zmienił, na co wpłynął?
Kod, czyli forma wiersza Forma utworu, a w zasadzie to jak się mówi już po części zostało wcześniej poddane Twojej refleksji. Zwróć uwagę na fakt, że konstrukcja tekstu podpowiada Ci jego znaczenie, więc przyłóż się do prac na tym etapie. Każdy utwór ma trzy miejsca, w których tak skondensowane są znaczenia, że można je potraktować jak klucz do interpretacji utworu, albo przynajmniej bardzo istotną wskazówkę. Są to:
pierwszy wers, pierwsza strofa to wyjątkowe miejsce w utworze, więc zwróć na nie szczególną uwagę; w greckiej poezji to miejsce było zarezerwowane dla bóstw, muz, rzadziej dla bardzo ważnych osób, zastanów się więc co tu autor zamieścił, czemu przypisuje tak wielkie znaczenie i jakie z tego płyną konsekwencje dla znaczenia całości utworu;
każdy utwór ma jakąś określoną budowę i jest w całej swojej rozciągłości podporządkowany tym samym zasadom, ale jeśli pojawia się jakieś odstępstwo w formie, zakłócenie budowy (dłuższa strofa, inna składnia, inna długość wersu, przerzutnia, zwracający uwagę środek stylistyczny, czy graficzne wyróżnienie fragmentu tekstu) bądź pewien, że znajdziesz tu istotne informacje, których lepiej nie przeoczyć;
ostatni wers, ostatnia strofa to również wyjątkowe miejsce, tu jest czas na podsumowanie, wniosek, puentę; tu jest ostatnia szansa na wskazówkę, na ostatnie słowo skierowane do czytelnika; na sam koniec zawsze zostawiamy najważniejsze, najbliższe nam treści, ludzi – poeci postępują podobnie.
Intertekstualności i kontekst wiersza Współczesne rozumienie tego pojęcia jest bardzo szerokie, obejmuje związki dzieła podkreślone w jego treści ze światem zewnętrznym. Odnajdź w wypisanych wcześniej słowach wszystkie odwołujące się do jakiejś dziedziny wiedzy, epoki, tekstu literackiego, filozofii itp., określ ją i sporządź trzy listy: przywołana filozofia, przywołane teksty, przywołana epoka. Listę uzupełnij spostrzeżeniami poczynionymi jeszcze w trakcie kolejnego odczytania tekstu. przywołana w wierszu epoka Jeżeli przywołane są w tekście jakieś epoki, nurty myślowe lub literackie zawsze warto na to zwrócić uwagę i podkreślić to później w eseju. Tradycyjnie już trzeba odpowiedzieć na pytania: Dlaczego właśnie te? W jakim pojawiają się ujęciu? Jakie z tego wynikają konsekwencje/co zyskał dzięki nim tekst? przywołana w wierszu filozofia Zastanów się nad przywoływanymi tutaj filozofiami. Jeśli potrafisz wypisz ich przedstawicieli i podstawowe założenia, a następnie poddaj analizie sposób ich przywołania (środki stylistyczne, figury retoryczne) i zestaw z tematyką utworu (powinieneś dojść do wniosku czy są one przywołane wprost, by wzbogacić utwór, czy też może poddane w wątpliwość zostały ich założenia). Ponownie odpowiedz na pytania: Dlaczego właśnie te filozofie? Dlaczego właśnie w takim ujęciu? Jakie z tych intertekstualności wynikają konsekwencje? przywołane w wierszu teksty Każdy tekst prowadzi dialog z innym tekstem (nie tylko literackim, ale też z utworem muzycznym, obrazem, filmem, rzeźbą). Może to robić wprost przywołując lektury, autorów, wydarzenia z lektur lub ich bohaterów. Koniecznie przypomnij sobie ich treść, formę i przesłanie i odpowiedz na pytania: Dlaczego właśnie te teksty? Dlaczego właśnie w takim ujęciu? Jakie z tego wynikają konsekwencje? Komunikat Wreszcie ostatni i najważniejszy etap analizy. Wiersz jest komunikatem, a w nim zawierają się słowa podmiotu lirycznego również będące komunikatem. Częściowo lub nawet w znacznym stopniu ten etap został już zrealizowany przy okazji poprzednich ćwiczeń, warto więc do nich sięgnąć. Ponieważ jednak jest on najważniejszy i najtrudniejszy nie wolno Ci go zlekceważyć. InterpretacjaInterpretacja wierszaCzytamy i analizujemy wiersz po raz kolejny stawiając i weryfikując hipotezy. Kiedy skończysz powinieneś już wiedzieć o czym jest tekst, jakie środki stylistyczne wykorzystuje i jaki wpływ wywiera na Ciebie. Jeśli tak nie jest to powyższe czynności powtarzaj aż do skutku. Odczyt interpretacyjny wierszaZanim zabierzesz się do eseju, spróbuj dokonać odczytu interpretacyjnego, tzn. przeczytaj wiersz, ale tak, jakbyś go recytował, akcentując najważniejsze treści i emocje im towarzyszące. Przygotuj się do niego podkreślając w każdym wersie najważniejsze Twoim zdaniem słowa i opisując emocje towarzyszące wypowiedzi podmiotu lirycznego. Jeśli zrobisz to solidnie upewnisz się w swojej interpretacji, a z takim przekonaniem napiszesz znacznie ciekawszy esej. Przede wszystkim jednak dostrzeżesz emocje towarzyszące wypowiedzi oraz uczucia, które ten tekst wzbudza w odbiorcy (informacje o nich koniecznie uwzględnij w eseju!!!). Pisanie interpretacji wierszaKiedy już masz wyrobiony pogląd na znaczenie utworu, zebrane i usystematyzowane informacje o jego formie możesz zabrać się do ostatniego etapu. Jeżeli jesteś pewny swych umiejętności, masz duszę artysty, chcesz, by twój tekst był wyjątkowy, napisz esej. Jak to zrobić dowiesz się już z innego poradnika na tej stronie.
Jeżeli jesteś wrażliwy i pewny swojej interpretacji, ale nie masz duszy artysty, spróbuj postawić tezę, której dowiedziesz w rozprawce. Jak pisać rozprawkę sprawdź w odpowiednim artykule na tej stronie.
Jeżeli natomiast brak Ci wrażliwości, pewności siebie lub talentu, nie wspominając już o tym, że nie masz duszy artystycznej, zabierz się do napisania zwykłego wypracowania o standardowej strukturze, które będzie składało się z następujących elementów:
Powinno zawierać podstawowe informacje o autorze, o jego twórczości, czyli w zasadzie wystarczy byś ubrał w zdania to, co zrobiłeś w czynnościach wstępnych. Jeżeli Twoja praca ma narzucony temat, koniecznie go wpierw zanalizuj i omów w tym miejscu jak go rozumiesz. Określ również cel, w którym piszesz, czyli jakie tezy chcesz dowieść, jeżeli temat Ci ją narzuca. Taka kolejność pozwala przejść od ogółu do szczegółu, czyli omawianego utworu. Opisz tu rodzaj, gatunek, okoliczności powstania wiersza.
treść wiersza Spróbuj przedstawić własnym słowami treść wiersza. Omów kolejne wydarzenia, zachowania i wypowiedzi p.l. Staraj się ułożyć je w jedną syntetyczną całość. Unikaj wiernego kopiowania struktury utworu. Jeżeli natomiast nie stać Cię na nic więcej, dobre i to, ale pod warunkiem, że nie używasz słów, składni i figury myśli z wiersza, który omawiasz. Jeżeli utwór opisuje jakieś wydarzenia ułóż je w łańcuch przyczynowo-skutkowy.
analiza wiersza Opisz odnalezione w tekście środki stylistyczne, poprzyj je przykładem z tekstu i spróbuj określić ich funkcję w utworze. Omów strukturę wiersza i wszystkie jego poziomy: od brzmieniowego do składniowego. Dobrze będzie, jeżeli pogrupujesz środki stylistyczne i w ten syntetyzujący sposób je przedstawisz. Możesz je łączyć ze sobą biorąc pod uwagę pełnione funkcje w tekście lub płaszczyznę analityczną, choć pierwszy pomysł na ich kompozycję jest znacznie lepszy (drugi nadaje się na wewnętrzne uporządkowanie przykładów w obrębie powstałych wcześniej grup).
interpretacja wiersza Spróbuj przedstawić przesłanie utworu. Jeżeli dostrzegasz różne możliwości odczytania go, uwzględnij je wskazując jednak na przyczynę zmiany perspektywy (np. uwzględnienie kontekstu historycznego, biograficznego, filozoficznego). Wskaż również różnice pomiędzy poszczególnymi odczytaniami.
Oceń siłę oddziaływania tekstu, jego uniwersalność, budowę. Zajmij swoje stanowisko wobec utworu. Określ własne odczucia, postawę jaką zająłeś. Zawsze przy tym staraj się, by twe słowa nie były bezpodstawne.
Pisanie interpretacji porównawczej
Interpretacja porównawcza - jak?
Zasady dobrej interpretacjiZasady dobrej interpretacjiW przypadku eseju interpretacyjnego, rozprawki, wypracowania warto jednak zastosować się do kilku zasad:
Powiązane teksty:
jak analizować wiersz, analiza wiersza, analiza, jak analizować, interpretacja wiersza, interpretacja
Zobacz tak?e |
| Wpisany przez Arkadiusz Żmij dnia: Niedziela, 02 Marzec 2008 12:31 Zmieniony: Wtorek, 31 Maj 2011 19:28 |
