Temat 2. Analizując i interpretując utwór Jarosława Iwaszkiewicza Wiewiórka, przedstaw wzajemne relacje między narratorem a światem przedstawionym.

(matura rozszerzona 2006)

Jarosław Iwaszkiewicz Wiewiórka

Dla Tereski

ostatecznie uspokoiło. Aby nie szastał się we mnie gniew, wściekłość, sprzeciwy losowi
i inne takie ciężkie do znoszenia namiętności. Cicho tu było całkowicie, wszystko tu było
zakończone. I mnie się chciało już wszystko zakończyć.
W momencie kiedy cisza naciągnęła się jak nitka, kiedy pochyliłem głowę przybitą
jak gdyby tą ciszą, usłyszałem jakiś szelest. Z sosny, która stała nad grobem, obrywając
pazurkami jesienne płatki sosnowej kory, podobne do brunatnych płatków kwiatowych —
zsuwała się wiewiórka.
Wszystkie jej ruchy były zadziwiająco precyzyjne i celowe. Zwierzątko
zainteresowało mnie i począłem się mu pilnie przypatrywać. Wiewiórka zeszła z drzewa
na ziemię, stanęła słupka i spojrzała na mnie. Ponieważ stałem nieruchomo, zdecydowała,
że to jest nieważne, i zajęła się swoimi sprawami. Przechodząc szybkimi ruchami wzdłuż
mogił wybrała takie miejsce, gdzie naokoło jakiegoś pomnika powstał rowek wycięty
sztychami łopaty. Na tym kancie rosła obfita, sucha już w tej chwili trawa. Wiewiórka
zatrzymała się przez chwilę, powąchała trawę, a potem zszedłszy na dół skarpy szybko
zaczęła grzebać w gliniastym sztychu i podkopywać się do korzeni trawy. Zadziwiało mnie
zdecydowanie i dokładność bystrych ruchów jej małych łapek. Kiedy dostatecznie podkopała
korzenie trawy, wychwyciła z ziemi cały jej duży pęk razem z korzeniami. Uczyniła to
pyskiem, a potem zwróciła się do mnie, jakby mi chciała pokazać swoje dzieło.
Siedziała teraz słupkiem przede mną z dużym pękiem trawy w zębach. Sprężynowym
ruchem łapek naprzód otrzepała trawę z ziemi, oczyściła korzonki z piasku. A potem gestem
blaszanego robota uderzyła parę razy w obie strony paczki trawy, spłaszczając je na kształt
miniaturowej beli siana, takiej, jakie widzimy czasami na ciężarówkach czy na wagonach
kolejowych przy dostawach wojskowych. Gdy doprowadziła paczkę trawy do zwartego,
sprasowanego kształtu, jeszcze chwileczkę postała, a potem pomknęła z powrotem na tę
sosnę, z której zlazła. Na szczycie sosny zniknęła na chwilkę i natychmiast pojawiła się
znowu, już bez pęku trawy, i nie mieszkając ani chwilki w te pędy zeszła z sosny pomiędzy
mogiłki. Powtórzyła się ta sama scena: popatrzyła na mnie, podkopała nowy pęk trawy,
wyrwała go, otrzepała z ziemi (łapki naprzód), doprowadziła do żądanego kształtu (łapki
w tył) i znowu pomknęła na sosnę.
Tak to się powtarzało może z pięć razy. Dłużej nie miałem już cierpliwości stać.
Zapewne pracowała tak przez cały dzień.
Zrozumiałem łatwo cel tej czynności: wiewiórka wyściełała sobie dziuplę na sośnie.
Tam miała zamieszkać na zimę, tam miała przeczekać te chwile, kiedy cmentarz i drzewa,
i groby, i zeschłe kwiaty pokryje warstwa śniegu.
Śledząc zwinne ruchy wiewiórki przerwałem na chwilę moje rozmyślania o śmierci.
I po prawdzie powiedziawszy, już do nich nie powróciłem. Spostrzegłem w krajobrazie mnie
otaczającym sprawy i rzeczy, które mnie zainteresowały. Zacząłem się zastanawiać, dlaczego
ta koparka kartofli tak często się zatrzymuje. Zacząłem myśleć o tym, że to tak późno,
a ludzie jeszcze kopią kartofle. I nie mogłem sobie przypomnieć, czy to jest pole księżowskie
— to za cmentarzem — czy to jest to, co zostało po folksdojczu Berze, który uciekł
z Niemcami.
Pomyślałem z pewnego rodzaju czułością o gniazdku, które sobie słała wiewiórka.
I gdy już wyszedłem za cmentarne wrota i znowu szedłem do domu, aleją różową
od wiśniowych liści, wyobrażałem sobie, jak to ona wyjdzie z tej dziupli na wiosnę
i niefrasobliwie rozpocznie swoje dzielne, beztroskie, bezcelowe życie — na cmentarzu.

1950
(Jarosław Iwaszkiewicz, Wiewiórka, w: Opowiadania wybrane, Czytelnik 1964)

Czas pracy: 113 minut

Rozprawka:

Relacje między narratorem a światem przedstawionym są dynamiczne – ulegają zmianie. Mężczyzna snujący swoją historię przechodzi od melancholijnego nastroju do stanu zainteresowania życiem, nabiera do niego chęci. Jego przemiana zachodzi pod wpływem obserwacji tytułowej wiewiórki. Zafascynowany zwierzęciem, radzącym sobie z problemami życia, sprawozdawca zmienia sposób, w jaki patrzy na świat.

Narrator „Wiewiórki” jest mężczyzną. Wypowiada się w pierwszej osobie liczby pojedynczej, używając mowy zależnej. Jest to człowiek wrażliwy, doceniający piękno przyrody, o czym świadczą liczne pozytywnie nacechowane epitety, np. „wspaniałych (...) drzew”. Na łonie natury znajduje wyciszenie: „ale może po ten spokój przychodziłem właśnie w to miejsce”. W odosobnionym, spokojnym miejscu chce schronić się przed ogarniającą go złością i nękającymi go problemami: „Aby nie szastał się we mnie gniew (...) i inne ciężkie do zniesienia namiętności”. Narrator znajduje się w stanie przygnębienia, melancholii. Ma myśli samobójcze, co wynika z fragmentu: „Cicho tu [na cmentarzu] było całkowicie, wszystko tu było zakończone. I mnie się chciało już wszystko zakończyć.” Przywołuje to motyw weltschmerzu (czyli zmęczenia życiem) pochodzący z „Cierpień Młodego Wertera”, a relacjonującego historię upadabnia do Wertera. Także podmiot liryczny wiersza Adama Mickiewicza „Bajdary” jest podobny do narratora opowiadania Iwaszkiewicza, ponieważ obaj znajdują zapomnienie w przyrodzie.

Od charakterystyki narratora przejdę do opisu jego realacji z otoczeniem. Leśny teren cmentarza jest miejscem, w które mężczyzna ucieka od swoich problemów i codziennego życia. Utożsamia się z tutejszym otoczeniem, o czym świadczy choćby nazwanie grobów „moimi”. Zauważyć można także podobieństwo między nastrojem panującym pośród mogił a stanem ducha narratora. Doskonale obrazuje to jego samobójcze myśli. Mężczyzna ten jest także zainteresowany światem przyrody i zwierząt. Okazuje się być ciekawskim obserwatorem. Punktem zwrotnym jego wycieczki jest pojawienie się wiewiórki.

Snujący opowieść opisuje pracę napotkanego zwierzęcia. Zbiera ono trawę, która posłuży mu do wyściełania gniazda. By przetrwać zimę, konieczne jest ciepłe schronienie. Mężczyzna jest zachwycony pracowitością, zaradnością, zdecydowaniem i dokładnością wiewiórki: „Zadziwiało mnie zdecydowanie i dokładność bystrych ruchów jej łapek”. Jednocześnie zauważa beztroskość oraz bezcelowość życia wiewiórki. Być może to drugie uświadamia mu, że trzeba cieszyć się rzeczami prostymi, nie doszukując się jakiegoś wysublimowanego sensu egzystencji.

Pod wpływem obserwacji wiewiórki zmienia się nastawienie do życia narratora. Po okresie introwertyzmu zwraca się na zewnątrz, do świata ludzi i problemów. Znajduje sens w codziennych czynnościach, zaczyna się nimi interesować: „Zacząłem myśleć o tym, że tak późno, a ludzie jeszcze kopią kartofle”. Można odnotować również pewną zależność: podobnie do wiewiórki wychodzącej z dziupli po okresie zimy, w życiu mężczyzny nastaje duchowa „wiosna”.

Język użyty w opowiadaniu oddaje melancholijny, spokojny nastrój sceny. Jest utrzymany w konwencji realistycznej (mimetycznej). Jest to proza poetycka, ponieważ w tekście napotykamy się na liczne środki stylistyczne, np. porównania: „cisza naciągnęła się jak nitka”, „gestem blaszanego robota”. To właśnie nagromadzenie tych form wyrazu tworzy specyficzny, emocjonalny nastrój utworu.

Relacje narratora ze światem przedstawionym ulegają zmianie. Początkowo ucieka od świata ludzi, znajdując schronienie na cmentarzu, ale ostatecznie powraca do codziennej rzeczywistości. Obserwacja wiewiórki jest symbolicznym czynnikiem, który wpływa na zmianę jego nastawienia. Sprawozdawca nabiera odwagi i motywacji do życia. Być może autor chciał na przykładzie historii o wiewiórce i mężczyźnie dać czytelnikom do zrozumienia, że w życiu nie trzeba zadręczać się problemami i rozważaniami filozoficznymi, a zwrócić się ku rzeczom prostym, naśladując zwierzęta.