Konteksty „Tanga” Sławomira Mrożka
Uwaga: poniższe konteksty są dobrane tak, by dało się je bezpiecznie wykorzystać na maturze (pisemnej i ustnej) w ramach podstawy programowej.
1) Kontekst literacki – dramat XX wieku / groteska
Zobacz: Tango wobec tradycji literackiej
2) Kontekst filozoficzny – kryzys wartości
Postmodernizm
- odrzucenie autorytetów i „wielkich narracji”, rozpad hierarchii i norm, relatywizm wartości („wszystko wolno”).
- W „Tangu”: świat Stomila to rzeczywistość po rozpadzie sensów; wolność absolutna przechodzi w chaos, a brak punktów odniesienia przygotowuje grunt pod przemoc.
- Zdanie maturalne: Postmodernistyczny relatywizm wartości prowadzi w „Tangu” do sytuacji, w której jedynym skutecznym „porządkiem” okazuje się siła.
Neopsychoanaliza Erich Fromm – „Ucieczka od wolności”
- człowiek, przerażony wolnością i odpowiedzialnością, często szuka podporządkowania; to sprzyja narodzinom postaw autorytarnych i totalitarnych.
- W „Tangu”: bohaterowie nie chcą brać odpowiedzialności za normy; wolność staje się ciężarem, a Edek oferuje prostą strukturę: rozkazy, przemoc i narzucony rytm (tango) – więc wspólnota łatwo oddaje mu władzę.
- Zdanie maturalne: „Tango” potwierdza myśl Ericha Fromma, że lęk przed wolnością prowadzi ludzi do dobrowolnego podporządkowania się władzy opartej na sile.
Egzystencjalizm
- wolność jako ciężar, samotność jednostki, konieczność wyboru i odpowiedzialności.
- W „Tangu”: Artur nie potrafi unieść wolności świata bez zasad; próbuje narzucić sens „formą”, ale przegrywa, bo sens nie może być skutecznie narzucony przemocą.
- Zdanie maturalne: Egzystencjalizm podkreśla, że wolność bez odpowiedzialności rodzi lęk i dezorientację, co w „Tangu” ułatwia zwycięstwo Edka.
Wniosek ogólny: Gdy nie ma wspólnych wartości i autorytetu norm, wolność staje się ciężarem, a społeczeństwo chętnie przyjmuje „porządek” narzucony siłą.
3) Kontekst społeczno-polityczny – mechanizmy władzy
Hasła z podstawy: literatura wobec władzy, totalitaryzm.
- Anarchia → potrzeba porządku → rządy siły.
- Edek nie musi tworzyć ideologii – przejmuje przestrzeń, którą inni mu oddają.
- Tango w finale = symbol zbiorowego podporządkowania rytmowi narzuconemu „z góry”.
Wniosek: Totalitaryzm może rodzić się nie tylko z idei, ale też z obojętności i chaosu.
4) Kontekst obyczajowy – rodzina i wychowanie
- Rodzice rezygnują z roli wychowawczej: brak granic, zakazów i wzorców.
- Dom nie porządkuje świata młodego człowieka, tylko potęguje dezorientację.
- Bunt Artura jest spóźniony i nieskuteczny, bo wyrasta z próżni zasad.
Wniosek: Wolność bez odpowiedzialności osłabia więzi i sprzyja przemocy.
5) Kontekst romantyczny – polemiczny
- Artur przypomina romantycznego buntownika: samotny, przekonany o misji, chce naprawiać świat.
- Różnica: romantyk działał w horyzoncie wartości, Artur działa w świecie „pustki norm”.
Wniosek: „Tango” pokazuje klęskę romantycznego modelu buntu w realiach XX wieku.
6) Kontekst kulturowy – tradycja i nowoczesność
- Stomil odrzuca tradycję w imię nowoczesności.
- Artur chce przywrócić formę, ale często bez wiary w jej sens (forma „dla formy”).
- Edek ustanawia nowy „ład” – brutalny i oparty na dominacji.
Wniosek: Zerwanie z tradycją bez refleksji może prowadzić do jej brutalnej imitacji.