Motywowanie uczniów – jak skutecznie motywować uczniów do nauki?

Jak skutecznie motywować uczniów do nauki? Poznaj sposoby budowania motywacji wewnętrznej i zewnętrznej, wyznaczania celów, rozwijania poczucia sprawstwa oraz wykorzystywania informacji zwrotnej. Praktyczne wskazówki pomagają zrozumieć, co wspiera wytrwałość ucznia i jak zapobiegać szkolnym porażkom oraz wyuczonej bezradności.

Motywowanie uczniów jest jednym z najważniejszych, a zarazem najtrudniejszych zadań nauczyciela. Pisząc o motywacji, trzeba jednak pamiętać, że polski system edukacji znacząco różni się od systemu amerykańskiego, z którego pochodzi wiele koncepcji i nowinek dotyczących motywowania. Inna jest również sytuacja polskiej szkoły oraz polskiego nauczyciela w społeczeństwie.

Poniższe wskazówki dotyczą między innymi motywacji wewnętrznej i zewnętrznej, wyznaczania celów, symulacji mentalnej, informacji zwrotnej, analizowania porażek oraz budowania u uczniów poczucia sprawstwa.

Kogo trzeba szczególnie motywować?

Szczególnego wsparcia w budowaniu motywacji może potrzebować uczeń:

• mający za sobą porażki edukacyjne,
• pozbawiony wsparcia rodziców,
• pozbawiony odpowiednich wzorców,
• niemający jasno określonego celu.

Motywacja to wytrwałość w działaniu

Motywację można rozpatrywać jako zdolność do rozpoczęcia działania i wytrwania w nim mimo pojawiających się trudności. Oznacza to między innymi:

• przejście od mówienia do działania,
• dobrowolne podjęcie działania,
• pokonanie dyskomfortu,
• pokonanie chęci przerwania działania,
• pokonywanie pojawiających się przeszkód.

1. Analiza indywidualnej motywacji ucznia

Jednym ze sposobów analizowania indywidualnej motywacji może być test apercepcji tematycznej.

Można wykorzystać zdjęcia i stawiać pytania:

• Kto to jest?
• Co robi?
• Dlaczego to robi?
• Po co to robi?

Typy motywacji

Motywacja wewnętrzna – silna potrzeba osiągnięć

Uczeń podejmuje działanie, ponieważ chce je wykonywać i po prostu je lubi.

Jak wykorzystać motywację wewnętrzną?

Stosuj informację zwrotną: pokaż, co zostało wykonane dobrze, a co źle – bez wystawiania oceny.

Motywacja zewnętrzna – mała potrzeba osiągnięć

Z perspektywy ucznia działanie może wydawać się niezrozumiałe: „Zwariował, przecież może robić coś innego”.

Jak wykorzystać motywację zewnętrzną?

Wyniki testów można prezentować jako karę i nagrodę.

Ocenianie może osłabiać motywację: uczniowie zaczynają uczyć się dla ocen, a nie dla wiedzy.

2. Symulacja mentalna

Wyobraź sobie, jak będzie wyglądała sytuacja po odniesieniu sukcesu i co się wtedy zmieni. Wizja powinna być możliwie konkretna i szczegółowa:

• co robisz,
• jak wyglądasz,
• z kim rozmawiasz,
• jak się czujesz,
• co jesz,
• jaki jest Twój cel ogólny,
• jaki jest Twój cel bieżący.

W przypadku przygotowania do egzaminu warto wyobrazić sobie:

• proces przygotowywania się do egzaminu,
• proces zdawania egzaminu.

To, co sobie wyobrażamy, zostaje zapisane w mózgu. Im dokładniejsze jest wyobrażenie, tym bardziej może przypominać wspomnienie.

3. Wyznaczanie celów i bieżąca ocena szans

Cel ogólny i cel bieżący

Uczeń powinien potrafić wyobrazić sobie zarówno cel ogólny, czyli daleki, jak i cel bieżący – bliski, stanowiący kolejny segment drogi.

Wyznaczenie celu:

• pobudza do wysiłku,
• ukierunkowuje działanie,
• skłania do opracowania strategii.

Można przygotować na ścianie wykres z celem wyznaczonym na koniec roku oraz z kolejnymi celami bieżącymi. Po zakończeniu każdego etapu można go skreślić.

Jeżeli uczniowie są dopiero na początku drogi, nie zawsze warto od razu pokazywać im całość, ponieważ rozmiar zadania może ich przestraszyć. Lepiej skoncentrować ich uwagę na najbliższym celu.

Pomocne pytania:

• Jaki jest następny krok?
• Co dalej?

Można również uświadamiać uczniom upływ czasu i zbliżanie się do końca kolejnego etapu:

• „Zostało jeszcze 15 minut”.
• „Zostało jeszcze 10 minut”.
• „Zostało jeszcze 5 minut”.

Podobną zasadę można stosować w odniesieniu do dłuższych okresów, na przykład semestru.

Warto także wykorzystywać efekt „magicznej połowy” – moment, w którym uczeń widzi, że większa część lub połowa zadania jest już za nim.

Informacja zwrotna

Dobra informacja zwrotna powinna obejmować:

• analizę tego, co uczeń już zrobił,
• wskazanie tego, co jeszcze musi zrobić.

Bieżąca ocena szans

Warto zatrzymywać się po kolejnych segmentach pracy i pokazywać uczniom, co już potrafią. Można na przykład co cztery lekcje przeprowadzać krótkie podsumowanie w formule „can do”.

Nie porównuj ucznia do grupy.

Typowe błędy nauczycieli w bieżącej ocenie szans

• okazywanie zdziwienia sukcesem ucznia,
• udzielanie nadmiernej pomocy,
• chwalenie za wykonanie bardzo łatwych zadań,
• odwoływanie się do cech dyspozycyjnych ucznia,
• odwoływanie się do sytuacji.

Analiza porażki ucznia

Jeżeli uczeń otrzymuje oceny niedostateczne, warto z nim usiąść i wspólnie zbadać przyczyny porażek.

Analiza powinna obejmować:

• analizę procesu,
• ustalenie przyczyny niepowodzenia,
• zapobieganie wyuczonej bezradności.

4. Wywoływanie u ucznia poczucia sprawstwa

Poczucie sprawstwa warto budować już podczas pierwszych i drugich zajęć, a następnie co jakiś czas je wzmacniać.

Upewnij się, że uczeń rzeczywiście zapamiętał i opanował przynajmniej jedną rzecz.

Następne zajęcia rozpocznij od tego, czego uczniowie już się nauczyli. Dzięki temu możesz pokazać im, że potrafią wykonać określone zadanie i że ich wcześniejsza praca przyniosła efekt.

Opracowano na podstawie wykładu dr Małgorzaty Wójcik z dnia 6 lutego 2013 r. (środa), w godz. 14:00–17:30, w Szkole Wyższej Psychologii Społecznej w Katowicach, ul. Kossutha 9.