Jak napisać rozprawkę – okiem ucznia

Jestem zeszłorocznym maturzystą, który ma już za sobą dwie ostateczne rozprawki – z poziomu podstawowego i rozszerzonego.

W moim osobistym doświadczeniu, rozprawka „idealna” różni się znacząco od rozprawki maturalnej. Oczywiście rozprawka napisana na miarę dobrej pracy naukowej będzie bardzo wysoko oceniona, jednakże łatwiejszym sposobem na uzyskanie jak największej ilości procentów jest pisanie konkretnie pod maturę.

Poradnik

Celem tego poradnika jest ułatwienie czytelnikowi napisania wypracowania maturalnego na jak największą ilość punktów i tym samym uzyskania wymarzonego wyniku na maturze. Na poziomie podstawowym, praca pisemna stanowi co prawda tylko część wyniku, ale na rozszerzeniu jest już jedynym kryterium oceny.

Warto zaznaczyć, że artykuł skupia się głównie na technicznych elementach pisania rozprawki, takich jak organizacja pracy czy „podrasowywanie” wyniku. Jeśli chodzi o podstawowe umiejętności zwiazane z pisaniem rozprawki, jak i z pisaniem w ogóle, tekst daje tylko instrukcje postępowania. Jest to zabieg zamierzony, gdyż prawdziwa umiejętność przychodzi wraz z praktyką.

Strategia nauki

Przeglądając internet w poszukiwaniu porad i strategii pisania rozprawek, natknąłem się na wypowiedź osoby, która pisała rozprawkę trzy razy w tygodniu. Jest to oczywiście świadectwo wielkiej pracowitości, ale lepiej jest stawiać na jakość niż na ilość. Dla przykładu, w swojej całej „karierze” napisałem około 7-8 rozprawek. Nie jest to imponująca liczba, biorąc pod uwagę czas, jaki miałem na przygotowanie się. Jednakże każda z tych rozprawek była napisana najlepiej jak potrafiłem. Nad każdą przesiedziałem jakieś 3 godziny (początkowo nawet i 4); po napisaniu każdej byłem totalnie wyczerpany umysłowo. Każda z tych rozprawek została sprawdzona przez mojego polonistę. Na początku poprawek było oczywiście najwięcej; dla przykładu, pierwszą rozprawkę poprawiałem 3 razy. Potem było już lepiej. W ostatniej błędy były tylko kosmetyczne.

Na początku zapragnąłem ogarnąć wszystko. Przeczytałem artykuł "Jak napisać rozprawkę" i wydrukowałem go sobie, by spełnić w swojej rozprawce każde założenie. Rozprawka, którą napisałem w klasie, była bardzo mierna (dostała 2, o ile mnie pamięć nie myli). Wprawy nie można osiągnąć za jednym zamachem; moim błędem była zła organizacja pracy. Potem zmieniłem podejście. Na przykład w kolejnej rozprawce skupiłem się tylko na akapitach. W następnej koncentrowałem się na innej rzeczy. Polecam Ci robić tak samo.

Z perspektywy czasu, najważniejszą, podstawową umiejętnością jest budowanie akapitów. Akapity są jak osie w zegarku; jeśli nie są dobre, cały mechanizm nie działa. Akapity to podstawa kompozycji. Najpierw najlepiej przeczytać artykuł [Rozprawka. Jak napisać rozprawkę?] i napisać rozprawkę, by wiedzieć, na czym się stoi. Następnie wykonać ćwiczenia [Rozprawka]. Te niepozorne zadania tak naprawdę są bardzo ważne. Sam zrobiłem je wszystkie i była to opłacalna inwestycja w swoje umiejętności.

Umiejętność sprawnego pisania, czy tak zwana „lekkość pióra”. Jak ją zdobyć? Przede wszystkim, należy dużo czytać. Jeśli stosunek czasu przeznaczonego na czytanie do czasu przeznaczonego na pisanie będzie wyniosił 3:1, to idealnie. Umiejętność sprawnego pisania jest ważna, ale ważniejsze jest powiększanie swojego zasobu słownictwa przez czytanie.

Organizacja pracy

Na nasze szczęście, czasu na rozszerzony polski jest pod dostatkiem. To 180 minut, czyli aż trzy godziny! Dlatego nie trzeba się śpieszyć. Zalecana jest przesadna dokładność i drobiazgowość, dopracowanie najlepszych szczegółów. Dołóżcie wszelkich starań, by ta ostatnia, maturalna rozprawka, była najlepszą, jaką kiedykolwiek napisaliście. Jeśli po tych trzech godzinach będziecie maksymalnie zmęczeni, ale i zadowoleni z wykonanej pracy, przepowiadam wam dobry wynik.

Brak potrzeby do pośpiechu nie oznacza braku potrzeby do dobrej organizacji pod względem czasowym. Ja przeznaczałem zwykle maksymalnie półtorej godziny na przygotowania. Po upływie tego czasu zaczynałem pisać, tak więc miałem na to kolejne półtorej godziny. Polecam przećwiczyć sobie pisanie rozprawek z zegarkiem w ręku, a potem zrobić próbę generalną na maturze próbnej. Wtedy podczas tej najważniejszej, decydującej rozprawki, nie będzie ogromnej paniki, gdy upłynie połowa czasu, a wy nie zaczniecie jeszcze pisać. Będziecie wiedzieć, że spokojnie zdążycie, i zostanie wam jeszcze nawet do 15-30 minut.

Poradnik „Jak napisać rozprawkę” (link podany wcześniej) zakłada dwie czynności przed rozpoczęciem pisania:  analizę i sporządzenie planu. Ja natomiast omijałem zawsze pisanie planu, gdyż był on dla mnie pustą formalnością, z której i tak nie korzystałem. Mój plan pisania był zawarty w analizie. Oznaczałem i numerowałem ją, gdy była już gotowa, a następnie korzystałem z niej jak z planu. Ja, i tylko ja mogłem się w tym wszystkim zorientować. Wyglądało to bardzo chaotycznie, ale był w tym zrozumiały dla mnie wzór. Udawało mi się nie utonąć w tych wszystkich zapiskach, dlatego że każdą cząstkę analizy zapisywałem w osobnym polu – bohaterowie w tej wydzielonej kratce, język w  tej... Gdybym chciał na podstawie mojej analizy napisać plan, straciłbym bardzo dużo czasu na porządkowanie, no i myślę, że nie miałbym cierpliwości tego wszystkiego przepisywać.

Podaję tutaj swoje własne doświadczenia zamiast określonych wskazówek, gdyż ta część rozprawki jest sprawą indywidualną. Z moim charakterem najlepiej pracowało mi się w opisany wyżej, chaotyczny sposób. Z twoim może być inaczej, choć nie musi. Dlatego eksperymentuj. Jedynym wyjściem, którego absolutnie nie możesz wybrać, jest pisanie rozprawki bez rozpisania sobie uprzednio analizy, czyli tego, na podstawie czego będziesz  pisać. Zrobienie analizy w głowie jest niedopuszczalne. Zbyt wiele szczegółów umknie twojej uwadze. Gdy zaczniesz pracować nad kolejnym i kolejnym zagadnieniem, stopniowo będziesz zapominać szczegóły poprzedniego. Analizy nie można robić na bieżąco – za bardzo ucierpi na tym struktura pracy. Nikt nie jest bezbłędny. Musisz pamiętać, że rozprawka to test dla twojej umiejętności ogranizacji pracy. Nawet jeśli jesteś głównie spontaniczną osobą, warto tutaj wszystko dokładnie rozplanować.

Czasu jest na rozszerzeniu pod dostatkiem, miejsca na tekst i notatki – wręcz przeciwnie. Od razu podzielę się z czytelnikiem ważną wskazówką. Jeśli planujesz stworzyć bardzo bogatą pracę, pewnie  będzie ona bardzo długa i tym samym zajmie dużo miejsca. No chyba, że jesteś osobą, która potrafi pisać bardzo zwięźle – to cenna umiejętność, której nie posiadam. Wszystkich innych, bez naturalnej umięjętności do pisania zwięźle, proszę o zapamiętanie: absolutnie nie notować w brudnopisie. Praca wasza przekroczy wyznaczone na nią miejsce. Przekreślicie wtedy napis „Brudnopis” i dopiszecie obok „ciąg dalszy czystopisu”. Strona A4 może być zbawienna. Gdzie w takim razie notować? W przestrzeniach obok tekstów źródłowych. Jeśli jednym z nich będzie wiersz, miejsca będzie więcej. Przygotujcie się na pisanie małą czcionką. Plusem pisania w tych przestrzeniach jest naturalne rozdzielenie zagadnień, o którym pisałem wcześniej. Pod tekstem analizujesz bohatera, po prawej tekstu język, po lewej wypisujesz konteksty itd. Pod koniec arkusz będzie wyglądał jakby przeszła nad nim burza, ale notowanie na tekście jest dozwolone i nie ma wpływu na estetykę pracy. Ważne, żeby właściwy tekst był schludny.

Przestrzegam przed wcięciami akapitów. Być może, ostrzeżeni przed ograniczonym miejscem na tekst, będziecie zwężać zdania. Być może będziecie chcieli zaoszczędzić na wcięciach akapitów. To niestety, jeśli popełnicie błąd, o który bardzo łatwo (mając bardzo wąskie akapity, możecie nieumyślnie stworzyć kolejny akapit w miejscu, w którym nie zamierzaliście), może was kosztować kilka cennych procentów. Także nie polecam wyjeżdzania tekstem spoza przeznaczonych na niego linijek. Na próbnej maturze sam „poszerzałem” sobie w ten sposób linijki i niestety, w pewnym momencie zapomniałem poszerzyć kolejne kilka, w rezultacie czego moje wcześniejsze akapity przestały na nie wyglądać... Może trudno to sobie wyobrazić, ale rezultatem było odjęcie punktów za kompozycję (z powodu braku akapitów, które jednak tam były).

Swp czyli szczególne walory pracy

Punktów za walor możemy uzyskać na maturze pięć. Dodają się one do końcowego wyniku. Weźmy dla przykładu poziom rozszerzony. Jeśli uzyskaliśmy 25 punktów (62,5%) za treść i język, oraz do tego udało nam się zdobyć 5 punktów za walor, ostateczny wynik wyniesie 30 punktów (75%). Jeśli nasza praca była świetna pod względem treści, ale słabsza językowo, bardzo możliwe, że naszym wynikiem będzie 35 punktów (87,5%). Dodajmy do tego pięć punktów za walor, a nasz wynik będzie równy 40 punktom (100%). Z drugiego przykładu wynika, iż możliwe jest zdobycie maksimum punktów nawet przy popełnieniu kilku błędów. Jeśli uda się nam uzyskać komplet punktów za szczególne walory pracy, za każdym razem, niezależnie od tematu, nasz wynik będzie wyższy o 12,5 procenta.

Walor to coś dodatkowego, rzecz spoza wymaganych od maturzysty w określonym zadaniu. Na poziomie podstawowym, czymś ponadprogramowym będzie na przykład analiza języka. Z kolei na rozszerzeniu rozpracowanie języka to norma; tutaj walor dadzą nam na przykład konteksty.

Można to porównać do zadania na szóstkę; musisz popisać się czymś spoza programu lub po prostu być lepszym od rówieśników. Na maturze oba warianty znajdują zastosowanie. W teorii swp otrzymamy za rzeczy o których wspomniałem w poprzednim akapicie. W praktyce natomiast, punkt za walor można otrzymać nawet za cytat – i to na poziomie rozszerzonym. Po prostu w natłoku wypracowań, które przechodzą przez ręce egzaminatora, praca z cytatami bardzo się wyróżnia. Jeśli, do tego, wypracowanie będzie nimi wręcz najeżone, autor pracy ujdzie za erudytę. Tymczasem, będzie to po prostu sprytny maturzysta, który przeczytał ten poradnik.

Już się domyślasz? Pierwszym sposobem na swp jest nauczenie się wielu cytatów i użycie ich w swojej rozprawce. Musimy znaleźć 40 aforyzmów na różne tematy: miłość, dobro i zło, natura, wojna, śmierć, człowiek itd. Dostępne są gotowe publikacje ze zbiorami aforyzmów – dostępne nawet na stoisku tanich książek w hipermarketach. Najbardziej uniwersalne są sentencje myślicieli antyku, takich jak Seneka Młodszy czy Seneka Starszy. Dobrze jest też mieć w swoim zbiorze cytaty lubianego przez nas autora/autorki, łatwiej jest się wtedy ich nauczyć. Najważniejsza jest różnorodność. Nie znamy tematu matury, dlatego warto mieć cytaty do różnych motywów literackich.

Następnie „wkuwamy” cytaty. Zadanie pozornie trudne, w praktyce wyzywające jedynie dla pamięci. „Wkuwamy” dlatego, by sentencje zapisały się w pamięci krótkotrwałej. Nie ma sensu poświęcać zbyt wielu sił i czasu na to zadanie. Musimy pamiętać, że naszym głównym celem jest dobra praca maturalna, nie swp, które są tylko dodatkiem. Dlatego cytatów najlepiej zaczać uczyć się dzień przed maturą, a bezpośrednio przed egzaminem (mam na myśli oczekiwanie pod salą) powtórzyć je sobie. Teraz nasuwa się pytanie: Jak ogarnąć taki natłok? Cytaty są w naszej „bazie danych”, naszym umyśle, ale jak nimi żonglować? Warto skorzystać w tym celu z mnemotechnik. Zainteresowanych odsyłam na bloga. Po wejściu na salę od razu zapisujemy cytaty, tak by nie musieć się nimi dłużej przejmować.

Kolejną kwestią jest sposób używania cytatów. Dobrym pomysłem jest zatytułowanie wypracowania pasującym do tematu aforyzmem. Jednakże szansa na to, że któryś z cytatów będzie odpowiadał od razu naszej tezie, jest mała. Nie ma zatem sensu robić niczego na siłę. Mocą naszych sentencji jest możliwość używania ich na zasadzie wolnych skojarzeń. Nie muszą nawet mieć nic wspólnego z głównym tematem! Kiedy będziemy analizować, wdrobnimy się w szczegóły i konteksty, do których pasować będą niektóre cytaty. Co więcej, już podczas pisania, sentencje będą wchodziły w idealne związki ze zdaniami i sformułowaniami, których używamy. Po prostu wyrazy ułożą nam się tak, że cytat będzie pasował idealnie. W ten sposób użyjemy jakichś 8-15 cytatów w całej pracy.

Kolejnym sposobem na walor jest szczególny wymiar kontekstu: filozoficzny. Skupimy się tylko na filozofii antycznej. Cała nasza kultura opiera się na tym dorobku, tak więc szansa, że tekst maturalny będzie można przyrównać do jednej z filozofii, jest ogromna. Zaryzykowałbym stwierdzenie, że można to zrobić w 70% przypadków. Stoicy, cynicy, epikurejczycy, Heraklit z Efezu, Sokrates, Platon, Arystoteles. Filozofii Sokratesa i Arystotelesa być może trudniej będzie użyć, gdyż ich myśl obejmowała wiele zagadnień i dlatego nie są wystarczająco charakterystyczni. Platon natomiast to dualizm, jaskinia platońska. Tak samo charakterystyczni będą Heraklit, epikurejczycy i stoicy.

To byłoby na tyle, jeśli chodzi o łatwe punkty za walor. Konteksty biograficzne, literackie i historycznoliterackie muszą po prostu stanowić naszą bazę danych, którą wynieśliśmy ze szkoły. Warto się uczyć biografii każdej poznawanej na języku polskim postaci, dobrze jest też mieć wiedzę o nurtach literackich. Jeśli naprawdę zależy Ci na dobrym wyniku z matury z języka polskiego i uczysz się w miarę systematycznie, do każdego tematu powinieneś mieć 2-4 konteksty.

Stosując się do tych zaleceń, zdobędziesz 5 punktów za walor, czyli 12,5 procent. Nie gwarantuję, że same cytaty i konteksty filozoficzne wystarczą byś zdobył wymarzony wynik, ale jest taka możliwość.

Ostatnie uwagi

Jestem świadomy „podstępności” mojej filozofii pisania wypracowania maturalnego, lecz wychodzę z założenia, iż liczy się końcowy wynik, nie sposób jego osiągnięcia. Tak jak wielokrotnie wspominałem, poradnik ów nie powinen być traktowany samodzielnie, ale jako suplement do „Jak napisać rozprawkę”.

Powodzenia na maturze!

Jak napisać dobre wypracowanie maturalne?

Faktem jest, że na maturze z języka polskiego musisz napisać wypracowanie. Faktem jest, że nie masz narzuconej formy (w poleceniu nie ma terminów: rozprawka, esej, felieton, reportaż, list, opowiadanie, wywiad, sprawozdanie, opis, charakterystyka itp.). Wielu maturzystów uważa jednak, że skoro nie ma narzuconej formy wypracowania maturalnego, to mogą pisać jak im się żywnie podoba. Nic bardziej mylnego.

Temat z tezą - jak rozpoznać?

Tematy z tezą to najłatwiejsze, które można spotkać przy pisaniu wypracowań z języka polskiego (rozprawek, esejów, felietonów itp). Nie zmuszają one piszących do budowania własnych tez, a jedynie odnalezienia istniejących, co jest o wiele łatwiejsze. Tematy, które w swojej treści (niekoniecznie na początku) zawierają stwierdzenia:

uzasadnij, że...

udowodnij, że...

dowiedź, że...

wykaż, że...

umotywuj...

obroń...

jakie racje...

usprawiedliw...

rozwiń myśl...

dlaczego...

dlaczego mówimy, że...

W domyśle zawierają formułę: "wykaż prawdziwość postawionej tezy". Innymi słowy wymagają one od piszącego odnalezienia tezy i udowodnienia jej.

Polecamy ćwiczenia z odnajdywania tezy w temacie rozprawki w dziale rozprawka.

Język polski. Matura 2015. Poziom rozszerzony. Wypowiedź argumentacyjna.

Artykuł zawiera opracowane przez CKE i OKE przykładowe zadanie (poziom rozszerzony), składające się z tematu i fragmentu tekstu, które mogłoby się pojawić na maturze z języka polskiego od 2015 roku. Uczeń ma na jego podstawie sporządzić wypowiedź argumentacyjną. Znajdziesz tu również wzorcowe wypracowanie na ten temat.

Język polski. Matura 2015. Poziom rozszerzony. Wypowiedź argumentacyjna.

Artykuł zawiera opracowane przez CKE i OKE przykładowe zadanie (poziom rozszerzony), składające się z tematu i fragmentu tekstu, które mogłoby się pojawić na maturze z języka polskiego od 2015 roku. Uczeń ma na jego podstawie sporządzić wypowiedź argumentacyjną. Znajdziesz tu również wzorcowe wypracowanie na ten temat.

Matura Polski Rozszerzony Lektury – Praktyczny Przewodnik

Poznaj pełną listę obowiązkowych lektur na egzaminie maturalnym z języka polskiego na poziomie rozszerzonym. Dowiedz się, jak efektywnie przygotować się do matury, uwzględniając frazy najczęściej wyszukiwane w Internecie, takie jak „polski rozszerzony lektury” i „matura polski rozszerzony lektury”. Ten artykuł stanowi kompleksowy przewodnik dla wszystkich, którzy chcą odnieść sukces na egzaminie.

Słowa kluczowe: polski rozszerzony lektury, matura polski rozszerzony lektury, lista lektur obowiązkowych, przygotowanie do matury, egzamin z polskiego

Dlaczego warto poznać wszystkie lektury z zakresu Polski Rozszerzony Lektury?

Egzamin maturalny na poziomie rozszerzonym z języka polskiego wymaga nie tylko umiejętności pisania wypracowań, ale także szczegółowej znajomości wybranych dzieł literackich. Ten artykuł pomoże Ci przygotować się do kluczowych zagadnień, jakie mogą pojawić się w arkuszu egzaminacyjnym, a zwłaszcza w wypracowaniu, gdzie musisz odwołać się do lektur obowiązkowych. Zwrócimy uwagę na zmiany w spisie lektur w różnych latach, abyś miał pewność, że Twoja wiedza jest aktualna i zgodna z nowymi wytycznymi.

Matura Polski Rozszerzony Lektury – co musisz wiedzieć?

Zadanie rozszerzonej odpowiedzi, czyli wypracowanie na maturze z języka polskiego, sprawdza, w jakim stopniu znasz treść, problematykę i konteksty wybranych utworów literackich. Właśnie dlatego tak ważne jest dokładne zapoznanie się z ich fabułą, motywami oraz kontekstami historyczno-literackimi.

Poniżej znajdziesz pełną listę lektur obowiązkowych z podziałem na zakres podstawowy i rozszerzony. Zwróć szczególną uwagę na to, które utwory są wymagane w danym roku. Jeśli przygotowujesz się do matura polski rozszerzony lektury w latach 2025–2028, możesz powoływać się na szerszy zestaw, natomiast od 2029 roku obowiązywać Cię będą wyłącznie tytuły z nowej podstawy programowej (2024).

Lista lektur obowiązkowych – Zakres Podstawowy

W zakresie podstawowym uwzględniono utwory od starożytności, poprzez średniowiecze, aż do współczesności. Na liście znajdziesz takie dzieła, jak:

• Biblia (wybrane fragmenty, w tym „Księga Rodzaju”, „Księga Hioba”, „Księga Koheleta”)
• Jan Parandowski, „Mitologia” (cz. I „Grecja”)
• Homer, „Iliada” (fragmenty)
• Sofokles, „Antygona”
• „Lament świętokrzyski” (fragmenty)
• „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” (fragmenty)
• „Pieśń o Rolandzie” (fragmenty)
• William Szekspir, „Makbet”
• Molier, „Skąpiec”
• Ignacy Krasicki, wybrana satyra
• Adam Mickiewicz, wybrane ballady (w tym „Romantyczność”), „Dziady” cz. III
• Bolesław Prus, „Lalka”
• Henryk Sienkiewicz, „Potop” (fragmenty)
• Fiodor Dostojewski, „Zbrodnia i kara”
• Stanisław Wyspiański, „Wesele”
• Władysław Stanisław Reymont, „Chłopi” (fragmenty)
• Stefan Żeromski, „Przedwiośnie”
• Witold Gombrowicz, „Ferdydurke” (fragmenty)
• Tadeusz Borowski, „Proszę państwa do gazu”
• Gustaw Herling-Grudziński, „Inny świat” (fragmenty)
• Hanna Krall, „Zdążyć przed Panem Bogiem”
• Albert Camus, „Dżuma”
• George Orwell, „Rok 1984”
• Sławomir Mrożek, „Tango”
• Marek Nowakowski, „Górą «Edek»” (z tomu „Prawo prerii”)
• Andrzej Stasiuk, „Miejsce” (z tomu „Opowieści galicyjskie”)
• Olga Tokarczuk, „Profesor Andrews w Warszawie” (z tomu „Gra na wielu bębenkach”)
• Ryszard Kapuściński, „Podróże z Herodotem” (fragmenty)

Ponadto z zakresu szkoły podstawowej: Ignacy Krasicki – bajki, Adam Mickiewicz – „Dziady” cz. II, „Pan Tadeusz” (wybrane księgi), Aleksander Fredro – „Zemsta”, Juliusz Słowacki – „Balladyna”.

Lista lektur obowiązkowych – Zakres Rozszerzony

Jeśli zdajesz egzamin z polski rozszerzony lektury, zwróć uwagę na dodatkowe utwory wchodzące w skład zakresu rozszerzonego:

• Homer, „Odyseja” (fragmenty)
• Dante Alighieri, „Boska Komedia” (fragmenty)
• Jan Kochanowski, „Treny” (cykl)
• William Szekspir, „Hamlet”
• Juliusz Słowacki, „Kordian”
• (Realistyczna / naturalistyczna powieść europejska) – Balzac, Dickens, Gogol lub Flaubert
• Franz Kafka, „Proces” (fragmenty)
• Michaił Bułhakow, „Mistrz i Małgorzata”
• Stanisław Ignacy Witkiewicz, „Szewcy”
• Bruno Schulz, wybrane opowiadania z „Sklepów cynamonowych”
• Tadeusz Konwicki, „Mała Apokalipsa”
• Janusz Głowacki, „Antygona w Nowym Jorku”
• Sławomir Mrożek, wybrane opowiadanie
• Wybrany esej Gustawa Herlinga-Grudzińskiego lub Zbigniewa Herberta

Zmiany w latach 2025–2028

W tym okresie zdający mogą sięgać po wszystkie utwory obowiązujące w obu podstawach programowych: z 2018 oraz 2024 roku. Oznacza to szerszy zakres lektur, a co za tym idzie – więcej możliwości wyboru przykładów literackich do wypracowań. Jeśli planujesz zdawać maturę z polskiego na poziomie rozszerzonym to lektury powinny być Twoim oczkiem w głowie. Pamiętaj o zapoznaniu się z każdą pozycją, aby z łatwością dopasować lekturę do ewentualnego tematu egzaminacyjnego.

Zmiany od roku 2029

Począwszy od 2029 roku, wypracowanie możesz oprzeć jedynie na tytułach wskazanych w nowej podstawie programowej z 2024. Starsze zestawy lektur nie będą już uwzględniane w arkuszu egzaminacyjnym. Zmiana ta w znacznym stopniu wpłynie na przygotowania do matury, ponieważ zawęża listę utworów, z których możesz korzystać, pisząc wypracowanie.

Jak skutecznie przygotować się do Matura Polski Rozszerzony Lektury?

1. Zapoznaj się z listą lektur na początku roku – rozplanuj czytanie i analizę. Dzięki temu unikniesz nadmiernego stresu tuż przed egzaminem.
2. Opracuj notatki i streszczenia – wypunktuj główne wątki, motywy i konteksty historyczne. Ułatwi Ci to szybkie powtórki.
3. Łącz utwory z epoką – znajomość kontekstu epoki (filozofia, wydarzenia historyczne, styl literacki) pomoże Ci lepiej zinterpretować treść i problematykę dzieła.
4. Korzystaj z próbnych arkuszy i przykładowych tematów – ćwicz formułowanie tez, argumentacji oraz poprawną strukturę wypracowania.
5. Twórz odniesienia do innych tekstów kultury – jeśli tematyka pozwala, wzbogacaj argumenty o dodatkowe przykłady (np. film, sztuka teatralna), ale pamiętaj, aby przynajmniej jedna lektura obowiązkowa była w centrum rozważań.

Podsumowanie

Bez względu na to, czy zdajesz egzamin w 2025, 2028 czy 2029 roku – kluczem do sukcesu na maturze z polskiego rozszerzonego są lektury,czyli rzetelne przeczytanie i zrozumienie wszystkich wskazanych dzieł. Zwróć uwagę na charakterystyczne cechy epoki, motywy literackie, sylwetki bohaterów oraz konteksty historyczno-kulturowe. Dzięki temu Twój wywód w wypracowaniu będzie spójny, rzeczowy i przekonujący.

Mamy nadzieję, że ten poradnik pomoże Ci skoncentrować się na kluczowych zagadnieniach. Pamiętaj o systematyczności i regularnych powtórkach, a szansa na wysoki wynik z egzaminu wzrośnie znacząco. Powodzenia w przygotowaniach!

Zobacz też: Język polski. Matura - poziom rozszerzony

Źródło: CKE

Polski rozszerzony wypracowanie – jak napisać je skutecznie i na wysokim poziomie?

Polski rozszerzony wypracowanie - przykłady. Jeśli przygotowujesz się do matury na poziomie rozszerzonym z języka polskiego, wiesz, że umiejętność tworzenia wypracowań jest kluczowa. Trafne zinterpretowanie tematu, wykorzystanie lektur obowiązkowych i dodatkowych kontekstów literackich, a także zachowanie odpowiedniej kompozycji i stylu – wszystko to wpływa na końcową liczbę punktów. W niniejszym artykule przedstawimy, czym jest polski rozszerzony wypracowanie, jak się do niego przygotować oraz zaprezentujemy wzorcowe rozwiązania wraz z kryteriami oceniania. Warto zwrócić uwagę na znaczenie aluzji literackiej, co zilustrujemy za pomocą przykładowych prac na temat:

Polski rozszerzony wypracowanie – na co zwrócić uwagę?

• Temat i teza: Zawsze precyzyjnie określ, co masz udowodnić lub przeanalizować. Uważnie przeczytaj polecenie – to ono wyznacza zakres Twojej argumentacji.
• Lektury obowiązkowe: Koniecznie się do nich odwołaj, ponieważ na maturze rozszerzonej jest to wymóg formalny.
• Konteksty literackie i kulturowe: Wysoki poziom wypracowania zapewnia umiejętne sięganie po rozmaite dzieła literatury polskiej i światowej, odniesienia mitologiczne, filozoficzne czy historycznoliterackie.
• Struktura i kompozycja: Zadbaj o logiczną konstrukcję wypowiedzi (wstęp, rozwinięcie, zakończenie), poprawne akapity i spójność stylistyczną.
• Język i styl: Unikaj potoczności, błędów ortograficznych, interpunkcyjnych i składniowych. Staraj się o bogate, lecz precyzyjne słownictwo.

Wzorcowe wypracowania

Temat 1. Żadne dzieło nie powstaje w kulturowej próżni. Rozważ, jaką rolę w literaturze pełni aluzja.

Wskazany temat będzie szczególnie przydatny dla uczniów, którzy chcą zrozumieć, jak w praktyce wygląda wykorzystanie rozległych kontekstów literackich i kulturowych w swoim wypracowaniu.

Poniżej prezentujemy dwa przykładowe rozwiązania wypracowań na temat: „Żadne dzieło nie powstaje w kulturowej próżni. Rozważ, jaką rolę w literaturze pełni aluzja.” W obu pracach zawarte są obszerne odwołania do lektur obowiązkowych i dodatkowych utworów literackich, a także konteksty historycznoliterackie i kulturowe. Tekst przedstawiamy w takiej formie, w jakiej został podany – jest to przykład, jak może wyglądać polski rozszerzony wypracowanie wraz z oceną.

Przykładowe ocenione rozwiązania na temat: „Żadne dzieło nie powstaje w kulturowej próżni. Rozważ, jaką rolę w literaturze pełni aluzja.”

Polski rozszerzony wypracowanie - przykład 1.

Żadne dzieło nie powstaje w kulturowej próżni, a świadome nawiązania do innych dzieł stanowią ważny element w procesie twórczym. Nawiązania te obecne są w dziełach literackich dzięki aluzjom, a te wymagają od czytelnika spostrzegawczości oraz umiejętności odczytania ich znaczeń. Zmusza to odbiorców dzieł literackich do refleksji poprzez szukanie podobieństw i różnic między utworami, pogłębia interpretację, pomaga w zrozumieniu i pełniejszym przedstawieniu problematyki utworów. Wykorzystanie dorobku poprzedników pomaga w rozprawieniu się z konkretnymi tradycjami, w ich akceptacji bądź w odrzuceniu. Aluzja literacka ma na celu nakierowanie czytelnika na zabiegi kompozycyjne oraz wprowadzenie pewnej „gry” między autorem, dziełem a odbiorcą. Wielość powstałych w ten sposób symboli ma na celu wzbudzenie u czytających chęci szukania, analizowania ich znaczeń i związków, jakie zachodzą między różnymi dziełami sztuki.

Przykładem utworu, w którym obecne są liczne odniesienia do literatury, dzieł muzycznych czy koncepcji filozoficznych, jest „Madame” Antoniego Libery. Aluzja literacka pełni w tym utworze wiele funkcji. W czytaniu powieści można wyróżnić dwa etapy. Pierwszym będzie zwykłe przeczytanie skupiające się tylko na fabule. Jest to dosyć powierzchowne. Dopiero zauważenie nawiązań daje dodatkowe możliwości odczytania utworu i dogłębnych rozważań.

Jedną z głównych ról aluzji jest wpływ na tworzenie warstwy fabularnej utworu. Bezpośrednie cytaty, tytuły wpływają na przebieg wydarzeń. Postaci występujące w dialogach wykorzystują słowa pochodzące ze słynnych dramatów, takich jak „Hamlet” czy „Fedra”. Na apelu szkolnym recytowane były wiersze „No pasaran” Władysława Broniewskiego czy „Lewą marsz” Włodzimierza Majakowskiego. Przedstawienie reżyserowane przez głównego bohatera zawierało w sobie odwołania do wielu słynnych postaci m.in. Ajschylosa, Szekspira, Racine’a, Goethego. Fragmenty przywoływanych dzieł mają ogromny wpływ na bohatera powieści. Stanowią filtr, przez który interpretuje on rzeczywistość. Utwory te pomagają mu wykreować obraz fascynującej go nauczycielki francuskiego. Dobrym przykładem jest założenie przez protagonistę Zeszytu Cytatów. Spisuje tam fragmenty hymnu „Ren” Friedricha Hölderlina, „Gdańskich wspomnień młodości” Joanny Schopenhauer oraz „Zwycięstwa” Josepha Conrada. Te cytaty opowiadają historię tytułowej Madame, nawet jej drugie imię wybrane zostało na cześć dzieła literackiego. Aluzja tworzy fabułę, jest jej nieodłączną częścią. To ona ma realny wpływ na akcję oraz dalsze poczynania bohatera.

Istotne jest także zauważanie sposobu kreowania postaci występujących w powieści. Jeśli czytelnik spojrzy na utwór w kontekście światopoglądowym i mitologicznym, znajdzie tam wiele odwołań. Nawiązanie do znanych każdemu mitów sprawia, że łatwiej i dokładniej możemy zrozumieć bohaterów – ich uczucia i sytuację, w której się znaleźli. Przykładem jest mit Syzyfa przywołany w historii Jerzyka, a konkretnie w jego beznadziejnej walce z systemem komunistycznym. Znajdujemy również mit kobiety wiecznej. Madame kreowana jest na kobietę dojrzałą, niedostępną, w idealnym wieku. Mont Blanc, miejsce narodzin Madame, jest dla kobiety symbolem wolności, miejsca, do którego chce wrócić za wszelką cenę. Ten sam szczyt pojawia się w dramacie Juliusza Słowackiego, gdy Kordian rozważa swoją życiową wędrówkę. Aluzje powalają na pogłębienie interpretacji utworu, zrozumienie bohaterów. Zmusza to również czytelnika do refleksji, szukania podobieństw czy też różnic między postaciami z różnych utworów, odnoszenia ich do znanych (stereo- i arche-) typów.

W powieści „Madame” ważna jest przede wszystkim kreacja głównego bohatera. Wydaje się, że protagonista ma cechy bohatera romantycznego, a z drugiej strony został stworzony, by swoim zachowaniem momentami rozśmieszyć czytelnika. Bohater odczuwa wyobcowanie i wyższość nad rówieśnikami. Jego uczucie do nauczycielki francuskiego tylko potęguje jego udręki. Podejmuje on kroki do zbliżenia się do obiektu swoich westchnień. Znajomość tylu przywołanych w powieści utworów, umiejętność mówienia cytatami z Szekspira czy wyznanie miłości poprzez cytowanie „Fedry” Racine’a, kształtują u bohatera duszę romantyczną. To właśnie dzięki licznym aluzjom i nawiązaniom jesteśmy w stanie lepiej poznać głównego bohatera. Dodatkowo, bardzo dobra znajomość przez licealistę francuskiego i łaciny świadczą o związkach z kulturą zachodnią. Z drugiej strony bohater jest zdolny do wywołania efektu humorystycznego. Wykorzystane tu zostają „Popioły” Stefana Żeromskiego. Licealista z jednej strony wyśmiewa zachwycających się erotyczną stroną lektury kolegów, a jednocześnie sam wybiera właśnie park Żeromskiego ma miejsce swoich rozmyślań i planowania. Bohatera nie opuszcza myśl, że urodził się za późno, że wszystkie twórcze możliwości są już wykorzystane, dlatego tak wielki wpływ na jego postępowanie miały wszystkie przywołane w powieści dzieła. Co znamienne jednak, pod koniec swojej historii zmienia myślenie, co do czasu swoich narodzin.

Świadome kreowanie bohatera wzorowanego na postaci z innego dzieła znajdujemy również w „Dziadach cz. IV” Adama Mickiewicza. Gustaw pobierał nauki u księdza, który podsuwał mu do czytania utwory romantyczne, takie jak „Cierpienia młodego Wertera”. Aluzja do dzieła Goethego pozwala na lepsze zrozumienie nieszczęśliwie zakochanego Gustawa, jego uczuć, podjętych decyzji oraz lepiej obrazuje problemy romantycznych bohaterów. Znając losy Wertera, domyślamy się, jaki wpływ miał na pojmowanie przez Gustawa istoty romantycznej miłości, skąd potrzeba czy też konieczność zadawania sobie cierpienia (symboliczne dźgnięcia sztyletem) i pragnienie śmierci po rozstaniu z miłością stanowiącą sens życia.

Spostrzegawczość, której wymaga aluzja, rozszerza i pogłębia interpretację sceny V aktu II „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego. Marysi, bawiącej się na weselu, objawia się duch jej zmarłego narzeczonego. Widmo wspomina ich wspólną miłość, uczucia. Scena ta od razu kojarzy się z balladą „Romantyczność” Adama Mickiewicza. Zarówno Karusię, jak i Marysię odwiedza zmarły narzeczony. Tylko one widzą i słyszą swoich dawnych ukochanych. Miłość Karusi przetrwała próbę czasu i śmierci, z kolei Marysia dostrzega, że Widmo to tylko zimny trup. Rozumie, że przeszłość nie wróci, i wybiera swojego męża, Wojtka. Aluzja ta, oprócz pomocy w lepszej interpretacji, kryje w sobie przesłanie od autora. Wyspiański rozprawia się z wiarą w coś niemożliwego, za pomocą odwołania się do ballady demitologizuje romantyczną miłość. W ten sposób spełnia się rola aluzji jako wykorzystania dorobku poprzedników do rozwinięcia myśli i rozprawienia się z konkretnym problemem. Daje to możliwość otwarcia interpretacji oraz zastanowienia nad dialogiem międzytekstowym oraz międzypokoleniowym.

Świadome nawiązania pełnią ogromną rolę w literaturze. Pomagają rozprawić się z problematyką utworów, dają wskazówki oraz możliwości porównania ideologii, epok czy poglądów. To właśnie aluzja umożliwia odkrycie inspiracji autora, motywów wykorzystanych do stworzenia dzieła. Dzięki nawiązaniom czytelnik jest w stanie przekroczyć warstwę powierzchowną, dotrzeć do głębi i poszerzyć interpretację utworu. Taką rolę pełnią nawet tytuły rozdziałów w „Madame”, takie jak „Komu bije dzwon” czy „Na początku było Słowo”. Bezpośrednie odwołania zapowiadają, co będzie się działo, nakłaniają do rozmyślania, zagłębienia się w akcję oraz budzą coraz to większą ciekawość. Te szczegóły nadają powieści dodatkowych atutów. Powieść Antoniego Libery utwierdza w przekonaniu, że żadne dzieło nie powstaje w próżni kulturowej, a aluzja staje się łącznikiem między dorobkiem poprzedników, autorem a czytelnikiem.

Ocena pracy:

1. Spełnienie formalnych warunków polecenia: 1 pkt – wypracowanie w całości spełnia formalne warunki:
   • znajduje się w nim odwołanie do lektury obowiązkowej („Wesela” Stanisława Wyspiańskiego);
   • w całości dotyczy problemu wskazanego w poleceniu
   • jest wypowiedzią argumentacyjną
   • nie zawiera kardynalnego błędu rzeczowego.
2. Kompetencje literackie i kulturowe: 16 pkt
   • w wypracowaniu wykorzystano w pełni funkcjonalnie „Madame” Antoniego Libery (funkcjonalna analiza aluzji literackich do dzieł pisarzy i filozofów, pełne wnioskowanie argumentacyjne dotyczące roli tych aluzji); również w pełni funkcjonalnie wykorzystano odniesienie do „Dziadów” cz. IV (kreacja bohatera romantycznego w kontekście odwołań do innych dzieł romantycznych) oraz odniesienia do „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego (funkcjonalna analiza sposobu ukazania scen fantastycznych w nawiązaniu do „Romantyczności” Mickiewicza)
   • funkcjonalnie wykorzystano również liczne konteksty interpretacyjne (historycznoliteracki – kreacje bohaterów o cechach romantyków; literacki – nawiązania do licznych utworów literackich, także kontekst mitologiczny, biograficzny i kulturowy)
   • bogata argumentacja
   • funkcjonalność omówionych dzieł literackich i szerokie konteksty interpretacyjne świadczą o erudycji zdającego.
3. Kompozycja wypowiedzi
   • 3a. Struktura wypowiedzi: 3 pkt – elementy treściowe zostały w całej pracy zorganizowane problemowo; podział wypowiedzi poprawny zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie struktury akapitów; zamysł kompozycyjny zrealizowany w sposób wyrazisty i konsekwentny.
   • 3b. Spójność wypowiedzi: 3 pkt – wywód w całości uporządkowany i spójny; 1 zaburzenie spójności wynika z braku powiązania treści w akapicie, drugie – z nieuzasadnionego zastosowania w sąsiadujących ze sobą zdaniach (linijki 27–34) czasowników w czasie teraźniejszym i przeszłym.
   • 3c. Styl wypowiedzi: 1 pkt – adekwatny do sytuacji komunikacyjnej, jednorodny.
4. Język wypowiedzi
   • 4a. Poprawność językowa: 2 pkt – szeroki zakres środków językowych (zróżnicowana składnia, leksyka) umożliwiających pełną i swobodną realizację tematu; 14 błędów językowych obniża ostateczną ocenę wypowiedzi.
   • 4b. Poprawność ortograficzna: 2 pkt – praca bez błędów ortograficznych.
   • 4c. Poprawność interpunkcyjna: 2 pkt – praca zawiera 2 błędy interpunkcyjne.

   Łącznie: 29 punktów

Polski rozszerzony wypracowanie - Przykład 2.

Każdy człowiek jest zbiorem tego, co dała mu natura i tego, co otrzymał z zewnątrz, czyli świata mitów, kultury na nich opartej, religii i fikcji. Aluzja literacka niewątpliwie ma swoje źródło w tej mieszance, która jest tym bogatsza, im człowiek jest lepszym erudytą i im bardziej jest zanurzony w kulturze, poprzez przyswajanie jej dzieł. Jak podaje księga Koheleta „To, co jest, już było, a to, co ma być kiedyś, już jest.” Z takim spojrzeniem na świat identyfikowali się również stoicy, twierdząc, że świat to wciąż na nowo odgrywający się spektakl. Z taką myślą filozoficzną, zwaną apokatastasis, musi się zmierzyć prędzej czy później każdy, kto sięgnie po wytwory kultury.

Gdybyśmy szli po schodach aluzji od dzieł współczesnych, przez romantyczne, aż do antyku, prawdopodobnie nie zatrzymalibyśmy się wcześniej niż na mitach Greków lub na Biblii. Nawet prekursorzy naszej kultury, tacy jak Homer, Horacy czy Anakreont z Teos, nie brali swoich idei, motywów z próżni. Wręcz przeciwnie, źródłem aluzji, mniej czy bardziej bezpośrednich, była dla nich mitologia. Trafnie wpływ kultury na twórczość opisuje bohater „Madame” Antoniego Libery: „Proszę pomyśleć, kim byliby […] bohaterowie Fedry, gdyby odjąć im wszystko, co dostali od swoich artystów? […] Bez fundamentu kultury, bez tabu i obyczaju”.

Ten jakże wymowny cytat pochodzi z powieści, która jest nasycona aluzjami. W powieści Libery przedstawiona jest historia owianego tajemnicą romansu licealisty z tytułową Madame – nauczycielką francuskiego, osadzona na tle szarej rzeczywistości PRL. Powieść, mogłaby zostać uznana za przyzwoity, acz nie wyróżniający się romans, gdyby nie bogactwo aluzji literackich, które nadają opowieści mistycyzmu i głębi. Zdaje się, że podkreśla to sam autor już w motcie z pism Artura Schopenhauera, które głosi: „Romansopisarz powinien dążyć nie do tego, by opisywać wielkie wydarzenia, lecz by małe czynić interesującymi.”.

Czytając „Madame”, można odnieść silne wrażenie, że to właśnie użyte w tekście odwołania do innych dzieł kreują to, jak odbieramy postaci i akcję, oraz to, w jaki sposób protagonista odbiera świat. Jednym z najważniejszych tekstów służących za aluzje bezpośrednie jest tutaj „Ren” Friedricha Hölderlina, drugim „Fedra” Jeana Racine’a.

Przykładem skażenia kulturą, jak to określił sam bohater, jest porównanie siebie, do romantycznego artysty, który gardzi igrzyskami plebsu, jest ponad to i „cierpi za miliony”. Takie wnioski wysnuwa główna postać podczas balu maturalnego. Tutaj jest to oczywiście aluzja do Konrada z III cz. „Dziadów” Adama Mickiewicza. Co więcej, aluzję do romantycznej „walki” z racjonalnością czynów widzimy w debacie klasy na lekcji francuskiego, gdzie wyodrębnia się patriotyczne stronnictwo „romantyków” zacięcie broniących honoru ojczyzny i racjonalnego, a nawet cynicznego Rożka Goltza. Wszystkie te przykłady obrazują jak silnie może wpłynąć zastosowane aluzji literackiejX na odbiór sceny. Potrafią ze zwykłej kłótni w klasie uczynić wojnę idei, którą widać też w przemyśleniach bohatera powieści, mówiącego „Było w tym szkiełko i oko, zero czucia i wiary”. Po krótkim czasie stwierdza jednak „Wolałem pozór od prawdy”.

Drugą płaszczyzną dotyczącą aluzji w „Madame”, jest rozważanie o naturze tego zabiegu literackiego. Wymowny jest tu tytuł jednego z rozdziałów: „Kto poetę chce zrozumieć, musi pójść w poety kraj”, zaczerpnięty z Goethego. Stanowi to wyraźny przekaz, że nie da się zrozumieć aluzji czynionych przez artystę, nawet do dzieł, z którymi czytelnik się zapozna, nie znając kraju. Jest tak właśnie z powodu osadzenia każdego tekstu na gruncie literacko-kulturowym, który zrozumieć może tylko ten, kto nim żyje. Z tego powodu czytelnik polski nie zawsze zrozumie pewne akcenty w literaturze chociażby amerykańskiej, a Amerykanin będzie raczej stronił od klasyki polskiej.

Nawiązania do innych tekstów kultury są także wykorzystywane w celu nawiązania polemiki lub ukazania kontrastu. Dobrze obrazuje to „Lalka” Bolesława Prusa, która jest uznawana z jednej strony za wyraz zawodu nurtem pozytywizmu w Polsce, a z drugiej strony za polemikę z twórczością romantyczną. Przez słowa bohaterów przewija się oskarżenie: romantycy doprowadzili do spotęgowania niemocy narodu polskiego wobec zaborcy. Jak twierdzi chociażby doktor Szuman: Polacy z romantyzmu powinni się leczyć. Przedstawienie rozczarowania tekstami romantyzmu i ich wpływem na Polaków jest możliwe właśnie przez zastosowanie aluzji literackiej. Stanisław Wokulski, główny bohater powieści, bezpośrednio krytykuje twórczość wieszczów narodowych, co widać w jego przemyśleniach: „Trzeba było poznawać kobiety nie przez okulary Mickiewiczów, Krasińskich albo Słowackich, ale ze statystyki, która uczy, że każdy anioł jest w dziesiątej części prostytutką”. Widoczny jest tu ostateczny upadek mitu miłości idealnej, od pierwszego wejrzenia. Wokulski szukał perły, komunii dusz z ukochaną. Niestety doznał przykrej i bolesnej w skutkach deziluzji.

Z pretensją zwraca się właśnie do twórców romantyzmu, którzy mistycyzm miłości traktowali jako jedno ze swoich przewodnich haseł. „Zmarnowaliście życie moje… zatruliście dwa pokolenia!... szepnął – Oto skutki waszych sentymentalnych poglądów na miłość” mówi Wokulski. Oprócz aluzji bezpośredniej, sama osoba Wokulskiego, przez swoje czyny i dualizm swojej natury, pokazuje metaforyczną walkę duszy namiętnego romantyka, walczącego o ojczyznę i skrupulatnego pozytywisty aprobującego idee organicyzmu. Można więc stwierdzić, że „Lalka” również jest powieścią opartą na aluzji zarówno pośredniej, jak i bezpośredniej, która służy w tym wypadku do podważenia słuszności dawnych wzorców i ideałów, co może wynikać z doświadczeń życiowych jej twórcy, który dorastając w epoce romantyzmu, przesiąknięty jego kulturą, przeszedł w okres po powstaniu styczniowym, niosący ze sobą zawód poprzednią epoką.

Jeszcze inną formę aluzji literackiej, chyba najbardziej bezpośrednią, ukazuje Gustaw Herling-Grudziński w „Ofiarowaniu”, które jest parafrazą fragmentu biblijnej „Księgi Rodzaju” (18, 23-33 i 21, 1-7). Historia ze Starego Testamentu jest przedstawiona w zupełnie innym świetle. Możemy odczuć strach Abrahama, jego rozterki: „Wyobraźnia podsunęła mu ich krzyki i płacz, Sarę rozdzierającą na sobie suknie, Eliezera na kolanach […]”. W tym opowiadaniu autor, sięgając do fundamentów kultury, chce pokazać nie tylko bardziej ludzką twarz Abrahama, ale odczarować jego wizerunek jako beznamiętnego egzekutora. Wskazuje na to jego wypowiedź, w której stwierdza, że nie jest możliwym, aby ojciec poprowadził swojego syna na śmierć, nie odczuwając lęku, a Bóg nie może stawiać ludzi w tak strasznych sytuacjach. Zdecydowanie wpływ na zainteresowanie autora kwestią biblijną miało jego żydowskie pochodzenie, a więc wychowanie w kulturze opartej na Pismach, które stanowiło wypełnienie jego przestrzeni kulturowej już od najmłodszych lat, oraz jego przejścia w łagrach, skłaniające go do refleksji nad tak fundamentalnymi kwestiami jak relacja człowieka z Bogiem.

Podsumowując, można powiedzieć, że każde dzieło jest na swój sposób uniwersalne, ponieważ jego treść wynika z uniwersalnych motywów mających swój początek w mitach i wierzeniach. Jest tak dlatego, że poruszają one problemy oraz zagadnienia dotyczące ludzi w każdej epoce. Mimo że zmieniają się perspektywy obserwacji zjawisk, to same w sobie zjawiska nie zmieniają się na przestrzeni dziejów i kultur. Miłość, rozum, walka, władza to tylko nieliczne z wielu motywów, które zataczają krąg w przestrzeni kulturowej niczym mityczny Uroboros. Tym sposobem każdy posiada dookoła siebie otoczkę wypełniającą próżnię, która stanowi jego samego, kieruje jego poznaniem siebie i patrzeniem na innych. Jak uważa Donna Ford „Książki to klucz do wiedzy, a wiedza to klucz do życia”. Jeżeli książki miałyby symbolizować tu kulturę, to cytat ten dobrze opisuje ludzką kondycję. Tym, co nas stanowi, a czego nie otrzymaliśmy od natury, jest świat aluzji. Aluzją jest też nasze życie, bo niekiedy tak jak romantyk chcemy kochać, walczyć, „mieć serce i patrzać w serce”, a czasem jesteśmy skrupulatnymi realistami polegającymi na „szkiełku i oku”. Bywamy też synami marnotrawnymi i zazdrosnymi Herami. Można więc stwierdzić, że nie ma dzieła powstałego w kulturowej próżni, a każdy twórca świadomie, lub nie aluzją się posługuje.

Ocena pracy:

1. Spełnienie formalnych warunków polecenia: 1 pkt – wypracowanie w całości spełnia formalne warunki:
   • znajduje się w nim odwołanie do lektury obowiązkowej („Lalki” Bolesława Prusa)
   • w całości dotyczy problemu wskazanego w poleceniu
   • jest wypowiedzią argumentacyjną
   • nie zawiera kardynalnego błędu rzeczowego.
2. Kompetencje literackie i kulturowe: 16 pkt
   • w wypracowaniu wykorzystano w pełni funkcjonalnie „Madame” Antoniego Libery (rola aluzji literackich w kreowaniu postaci bohatera, różnorodność odniesień jako element dialogu z kulturą); również funkcjonalnie wykorzystano odniesienie do „Lalki” Bolesława Prusa (polemika z wzorem romantycznego kochanka, analiza roli literatury w kształtowaniu postawy bohatera); funkcjonalnie wykorzystano odwołanie do „Ofiarowania” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego
   • funkcjonalnie wykorzystano konteksty interpretacyjne: literacki (odwołania do różnych dzieł literackich), historycznoliteracki (elementy programowe romantyzmu i pozytywizmu), biblijny (parafraza i jej rola w budowaniu znaczeń w „Ofiarowaniu”)
   • bogata argumentacja
   • funkcjonalność analizy wybranych tekstów literackich i szerokie konteksty interpretacyjne świadczą o erudycji zdającego.
3. Kompozycja wypowiedzi
   • 3a. Struktura wypowiedzi: 3 pkt – elementy treściowe zostały w całej pracy zorganizowane problemowo; podział wypowiedzi poprawny zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie struktury akapitów; zamysł kompozycyjny zrealizowany w sposób konsekwentny.
   • 3b. Spójność wypowiedzi: 3 pkt – wywód w całości uporządkowany i spójny; 1 błąd w spójności wewnątrzakapitowej.
   • 3c. Styl wypowiedzi: 1 pkt – adekwatny do sytuacji komunikacyjnej, jednorodny.
4. Język wypowiedzi
   • 4a. Poprawność językowa: 2 pkt – szeroki zakres środków językowych (zróżnicowana składnia, leksyka) umożliwiających pełną i swobodną realizację tematu; 13 błędów językowych obniża ostateczną ocenę wypowiedzi.
   • 4b. Poprawność ortograficzna: 2 pkt – praca bez błędów ortograficznych.
   • 4c. Poprawność interpunkcyjna: 0 pkt – praca zawiera 10 błędów interpunkcyjnych.

   Łącznie: 28 punktów

Temat 2. Rozważ, jaką rolę pełni paraboliczność w kreacji świata przedstawionego w literaturze. Punktem wyjścia rozważań uczyń przywołaną definicję.

Parabola […] niesie w sobie uniwersalną, ponadczasową wykładnię praw moralnych, filozoficznych, religijnych, politycznych bądź innych, związanych z sytuacją egzystencjalną człowieka. […] Charakterystyczną cechą parabolicznego dzieła literackiego jest jego dwupoziomowość wymagająca od czytelnika dojrzałej i rozbudowanej interpretacji – w innym bowiem wypadku dzieło pozostanie odczytane w sposób literalny, uproszczony i nie odsłoni swego ukrytego i nadrzędnego sensu. („Słownik gatunków literackich”)

Rozważ, jaką rolę pełni paraboliczność w kreacji świata przedstawionego w literaturze. Punktem wyjścia rozważań uczyń przywołaną definicję.
W pracy odwołaj się do:

• lektury obowiązkowej – wybranej spośród lektur wymienionych na początku arkusza egzaminacyjnego
• innych utworów literackich
• wybranego kontekstu.

Przykładowe ocenione rozwiązania

Przykład 1.

Parabola to forma literacka polegająca na zestawieniu dwóch poziomów utworu – pierwsza płaszczyzna najczęściej obejmuje świat przedstawiony w sposób prosty i schematyczny, druga zaś zawiera jakąś prawdę uniwersalną. W utworze parabolicznym bohaterowie i wydarzenia ukazane na tle fabuły mają drugorzędne znaczenie względem ukrytych wartości moralnych. Taka konstrukcja paraboli nadaje jej dydaktyczny charakter. Właściwe odczytanie dzieła parabolicznego wymaga przejścia od jej dosłownego znaczenia do sensu symbolicznego, alegorycznego. Parabola przyjmuje inną rolę w zależności od sposobu jej użycia przez twórcę – może służyć do przekazywania wartości istotnych w oczach autora, do wyrażania poglądów i myśli, ułatwienia przyswojenia treści trudnych dla odbiorcy czy do uniwersalizacji pewnych problemów i zagadnień.

Przypowieść, nazywana także parabolą, jest jednym z najbardziej charakterystycznych gatunków literackich występujących w Nowym Testamencie. Paraboliczność historii zawartych w Biblii miała na celu przybliżanie trudnych treści teologicznych. „Przypowieść o synu marnotrawnym” opowiada o mężczyźnie, który roztrwonił cały majątek dany od ojca, po czym z pokorą wrócił do domu błagać o przebaczenie. Ucieszony ojciec wyprawił huczną ucztę na cześć powrotu syna. Na płaszczyźnie niedosłownej głowa rodziny staje się obrazem Boga, który przyjmuje każdego grzesznika żałującego swych czynów. Abstrakcyjna postać Boga w Biblii, brak Jego fizycznego wizerunku tudzież imienia znacznie utrudniają zrozumienie bożego miłosierdzia oraz gotowości Boga do wybaczenia, jednak osadzenie akcji w powszechnie znanych realiach i nadanie schematycznym postaciom symbolicznego wymiaru umożliwia przekazywanie prawd religijnych w sposób bardziej przystępny dla odbiorcy.

Jednym z dzieł kultury odnoszących się do biblijnych przypowieści jest obraz pt. „Ślepcy” Pietera Bruegla. Został on namalowany na podstawie parabolicznej historii o ślepcach, pochodzącej z Nowego Testamentu. Dzieło przedstawia kilku ślepych mężczyzn trzymających kije, które pozwalają im na prowadzenie grupy. Niewidomy przewodnik przewraca się i wpada do dołu, ciągnąc tym samym resztę podróżników w zagłębienie. Dzieło renesansowego malarza wykorzystuje alegoryczną scenę biblijną, nadając jej nową formę. Ślepcy to ludzie bezkrytycznie podążający za przewodnikami, którzy ostatecznie prowadzą ich do zła. Obraz Bruegla świadczy o bogatej symbolice, której genezy można szukać właśnie w przypowieści. Paraboliczny charakter biblijnej historii o ślepcach sprawił, że mogła ona być przeniesiona do innej formy przekazu, gdyż paraboliczność nadaje utworom nieoczywisty i unikatowy charakter. W związku z tym dzieła paraboliczne często stają się źródłem odniesień i inspiracji. Myśli ukryte pod postacią symboli skutecznie oddziałują na inne dzieła kultury, umożliwiając tym samym rozprzestrzenianie się prawd zawartych w pierwotnych przypowieściach.

Do utworów parabolicznych należy także „Opowieść wigilijna” Charlesa Dickensa, która prezentuje historię Ebenezera Scrooge’a, skąpca pozbawionego empatii. Mężczyźnie ukazuje się duch zmarłego wspólnika, który przekonuje głównego bohatera, by ten się zmienił. Następnie Scrooge’a nawiedzają kolejne duchy – postać widzi sceny ze swojego przeszłego, teraźniejszego i przyszłego życia, w którym dominują samotność, pustka i bezsens. Pod wpływem wydarzeń Ebenezer otwiera się na ludzi, ich problemy i uczucia. Fabuła utworu jest nieskomplikowana, gdyż ma ona być jedynie narzędziem do przekazania pewnych wartości moralnych. Scrooge jest bowiem symbolem człowieka obojętnego na los innych. Czytelnik poznaje większość akcji w ten sam sposób, w jaki robi to Scrooge, czyli za pośrednictwem duchów, których zadaniem jest ekspozycja wydarzeń. Odbiorca utworu i główny bohater znajdują się więc w tym samym położeniu względem poznawania nowych faktów. Pozwala to na zestawienie postawy Scrooge’a z własnymi doświadczeniami, co pobudza do refleksji względem swojego postępowania. Ostateczna przemiana bohatera podkreśla wydźwięk moralizatorski utworu – niezależnie od tego, jaką osobą się jest, zawsze można dokonać zmiany na lepsze w swoim charakterze. Paraboliczność świata przedstawionego pozwala wpłynąć na emocje i refleksje odbiorcy dzięki płaszczyźnie symbolicznej, mającej nadrzędne znaczenie w opowieści.

Dziełem, w którym paraboliczność pełni kluczową funkcję, jest „Dżuma” Alberta Camusa. Czas akcji utworu nie jest konkretny – narrator nie podaje pełnej daty, brakuje ostatniej cyfry roku wydarzeń. Okres, w jakim rozgrywa się historia, przestaje być więc istotny, tworząc tym samym uniwersalne okoliczności dla prezentowanych wydarzeń. Fabuła okazuje się prosta i schematyczna – skupia się głównie na problemie walki z epidemią w Oranie, algierskim mieście, a okoliczności akcji przedstawiono w przejrzysty, uporządkowany sposób. Jeden z bohaterów – Jean Tarrou, mówiąc, że „każdy nosi w sobie dżumę", podkreśla jednak symboliczne znaczenie tytułowej zarazy: epidemia ilustruje absurdalną walkę człowieka ze złem. Czas i wydarzenia stanowią tylko tło dla ukazania różnego nastawienia człowieka wobec zła – to wnioski natury filozoficznej i moralnej wynikające z treści utworu mają kluczowe znaczenie. Paraboliczność świata przedstawionego pozwoliła autorowi na wplecenie elementów filozofii egzystencjalnej. Postawę charakterystyczną dla egzystencjalizmu przyjęło dwóch bohaterów utworu – doktor Bernard Rieux i Jean Tarrou. Postacie, mimo świadomości odgórnego skazania ich działań na klęskę, toczą bój przeciw dżumie. Rieux wiedział, że nie może wygrać z dżumą, lecz czuł, że jego obowiązkiem jest pełne poświęcenie się lekarskiej służbie podczas epidemii. Jean Tarrou poświęca się i działa w imię apoteozy buntu przeciwko złu – jego celem jest osiągnięcie świętości bez Boga. Pozostali bohaterowie „Dżumy” wyrażają inny stosunek względem zarazy. W warstwie symbolicznej stają się ucieleśnieniem wielorakich postaw wobec zła. Cottard, przestępca uciekający od wymiaru sprawiedliwości dzięki epidemii, jest wyrazem żerowania na cudzym nieszczęściu, unikania odpowiedzialności. Raymond Rambert, dziennikarz przybyły z Paryża, który początkowo dystansuje się od sytuacji w Oranie i chce uciec z miejsca epidemii, obrazuje egoizm i tchórzostwo. Ojciec Paneloux, pierwotnie uznający dżumę za karę boską, słusznie zesłaną na grzeszników, symbolizuje fanatyzm i poczucie wyższości. Dzięki odczytaniu bohaterów i okoliczności historii w sposób paraboliczny, odbiorca utworu może wyciągnąć wnioski dotyczące natury ludzkiej, sensu istnienia i moralności.

Paraboliczność może być narzędziem służącym do wyrażenia poglądów i myśli dotyczących nie tylko wartości uniwersalnych, lecz także kwestii politycznych i społecznych. Przykładem paraboliczności w tym kontekście jest „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa, która to powieść staje się wyrazem sprzeciwu wobec systemu totalitarnego. Jednym z miejsc akcji jest komunistyczna Moskwa lat 30. XX wieku. Przybywa do niej szatan – Woland, by wraz ze swoją świtą zorganizować coroczny bal. Woland nie jest typowym wyobrażeniem diabła. Szatan w powieści Bułhakowa to faustowski obraz diabła, który „wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro” – sprawia zło jedynie po to, by zdemaskować je u moskwian. W zestawieniu z szatanem, archetypem zła, system panujący w Rosji zdaje się być jeszcze bardziej zepsuty i odrażający. Także tytułowy Mistrz staje się symbolem jednostki odrzuconej i napiętnowanej przez państwo komunistyczne. Dwuwymiarowość postaci podkreśla brak konkretnej tożsamości bohatera: nie ma on imienia, lecz jedynie pseudonim, dzięki czemu staje się figurą bardziej uniwersalną. Takie użycie paraboli pozwoliło na wyrażenie sprzeciwu wobec ogólnego ładu w wyrafinowany sposób, jednocześnie pobudzając czytelnika do przemyśleń na temat życia i miejsca jednostki w systemie totalitarnym.

Uniwersalność paraboli jest jednym z aspektów, dzięki którym pojawiała się ona nie tylko w początkach dziejów literatury pod postacią krótkich przypowieści, lecz także w późniejszych latach, najczęściej jako powieści–parabole. Pozwala ona na wprowadzenie bogatej, oddziałującej na inne dzieła symboliki, dzięki której teksty kultury nabierają głębi i wieloznaczności mimo uproszczonej fabuły i schematycznych postaci. Paraboliczność umożliwia zarówno nauczanie trudnych treści za pomocą alegorycznych scen, jak i pobudzanie odbiorcy do myślenia, refleksji i wyciągania własnych wniosków na podstawie odniesień do swoich indywidualnych doświadczeń. Dwupoziomowa struktura paraboli pozwala na wprowadzenie elementów filozoficznych oraz uniwersalnych wartości moralnych w sposób subtelny, a jednocześnie niebanalny i wielowymiarowy. Paraboliczna kreacja świata przedstawionego w dziele literackim wpływa istotnie na wydźwięk utworu, jego przesłanie oraz dotarcie emocjonalne do odbiorców.

Ocena pracy

1. Spełnienie formalnych warunków polecenia: 1 pkt – wypracowanie w całości spełnia formalne warunki:
   • znajduje się w nim odwołanie do lektury obowiązkowej („Dżumy” Alberta Camusa, „Mistrza i Małgorzaty” Michaiła Bułhakowa)
   • w całości dotyczy problemu wskazanego w poleceniu
   • jest wypowiedzią argumentacyjną
   • nie zawiera kardynalnego błędu rzeczowego.
2. Kompetencje literackie i kulturowe: 16 pkt
   • w wypracowaniu wykorzystano w pełni funkcjonalnie „Dżumę” Alberta Camusa (funkcjonalna analiza paraboliczności dzieła w jego wymiarze moralnym i filozoficznym, uniwersalizacja przesłania, pełne wnioskowanie argumentacyjne dotyczące roli paraboliczności w tworzeniu przesłania utworu); również w pełni funkcjonalnie wykorzystano odniesienie do przypowieści biblijnych (uniwersalne przesłania przypowieści o synu marnotrawnym i o ślepcach) oraz funkcję paraboliczności w kreacji świata przedstawionego oraz bohaterów w „Mistrzu i Małgorzacie” Michaiła Bułhakowa (funkcjonalna analiza uniwersalizacji w tworzeniu obrazu totalitarnego państwa)
   • funkcjonalnie wykorzystano również kontekst filozoficzny (egzystencjalizm w powieści Camusa), teologiczny (interpretacja przypowieści biblijnych) oraz społeczno-polityczny (obraz państwa sowieckiego)
   • bogata argumentacja
   • funkcjonalność omówienia dzieł literackich i szerokie konteksty interpretacyjne świadczą o erudycji zdającego.
3. Kompozycja wypowiedzi
   • 3a. Struktura wypowiedzi: 3 pkt – elementy treściowe zostały w całej pracy zorganizowane problemowo; podział wypowiedzi poprawny zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie struktury akapitów; zamysł kompozycyjny zrealizowany w sposób wyrazisty i konsekwentny.
   • 3b. Spójność wypowiedzi: 3 pkt – wywód w całości uporządkowany i spójny.
   • 3c. Styl wypowiedzi: 1 pkt – adekwatny do sytuacji komunikacyjnej, jednorodny.
4. Język wypowiedzi
   • 4a. Poprawność językowa: 6 pkt – szeroki zakres środków językowych (zróżnicowana składnia, leksyka) umożliwiających pełną i swobodną realizację tematu; 4 błędy językowe obniżają ostateczną ocenę wypowiedzi.
   • 4b. Poprawność ortograficzna: 2 pkt – praca bez błędów ortograficznych.
   • 4c. Poprawność interpunkcyjna: 2 pkt – praca zawiera 2 błędy interpunkcyjne.

   Łącznie: 34 punkty

Przykład 2.

Przypowieść, inaczej parabola, to jeden z najstarszych gatunków literackich. Znany jest przede wszystkim z Biblii jako utwór narracyjny, który oprócz znaczenia dosłownego zawiera także znaczenie przenośne. W paraboli charakterystyczny jest jej uniwersalizm, czyli aktualność zawsze i wszędzie. Przypowieść stała się inspiracją dla wielu twórców, którzy podjęli się wykorzystywania jej cech w swoich dziełach. Dzięki temu zaczęła pełnić ona nieco inne funkcje, została uaktualniona i dostosowana do realiów danej epoki.

Parabola cieszy się dużą popularnością literatów, ponieważ można ją dostosować do zmieniającej się rzeczywistości. Dzieje się tak dzięki cechom właściwym dla tego typu utworów. Parabola jest opowieścią narracyjną ze schematyczną fabułą i niezindywidualizowanymi bohaterami, którzy prezentują pewne typy postaw. Ważnymi elementami świata przedstawionego są też miejsce i czas zdarzeń. Fundamentem paraboli jest dwupłaszczyznowość, bo poprzez sens dosłowny przechodzi się do tego ukrytego, wielopoziomowego. Taką konstrukcję można spotkać przede wszystkim w powieściach, opowiadaniach czy nowelach, ale można też mówić o wierszach, w których od konkretu autorzy przechodzą do uogólnienia. Dlatego obok Alberta Camusa, Franza Kafki warto zwrócić uwagę na utwory Wisławy Szymborskiej. W dziełach tych autorów charakter dydaktyczny znany z Biblii został zastąpiony szeregiem życiowych refleksji. Przynoszą głębokie myśli o naturze ludzkiej i regułach życia.

„Przypowieść” Wisławy Szymborskiej to utwór z pogranicza prozy i poezji ukazujący uniwersalną sytuację. Trzej rybacy określeni numerami, a nie konkretnymi imionami, prezentują dwie odmienne postawy wobec człowieka wołającego o pomoc. Nieokreślony czas i miejsce pobytu nieszczęśnika z racjonalnego punktu widzenia nie pozwalają na jego ratunek, ale trzeci rybak ma odmienne zdanie. „Wszędzie jest wyspa Tu” – w każdym miejscu świata potrzebni są ludzie, którzy bez wahania okażą wsparcie, empatię, podejmą działanie na rzecz potrzebujących. Czasami wymaga to wręcz heroizmu, ale stanowi istotę człowieczeństwa. Oto współczesna przypowieść dla każdego człowieka.

Utwór, w którym wydarzenia należy odczytywać na poziomie dosłownym i metaforycznym, to „Dżuma” Alberta Camusa. Już motto sugeruje, że jest to powieść współczesna, która ma cechy paraboli. Poprzez fikcję literacką, kreację świata przedstawionego, autor chce pokazać prawdę o świecie, czyli coś, co istnieje, przez coś, co nie istnieje. Akcja dzieje się w Oranie, algierskim mieście, które niczym specjalnym się nie wyróżnia i stanowi synonim rzeczywistości w ogóle. Miasto jest zamknięte, odgrodzone od reszty świata i ta izolacja sprawia, że takie realia mogą istnieć wszędzie. Ponadczasowy wymiar powieści sugeruje także konstrukcja czasu, rzecz dzieje się w latach 40. XX wieku, ale nie ma dokładnie określonych dat. Dlatego niejednoznaczna czasoprzestrzeń powoduje, że Oran przypomina średniowieczny gród, ale i getto czy obóz koncentracyjny z czasów hitlerowskiej okupacji w Europie. Na poziomie dosłownym książka opowiada o epidemii dżumy oraz różnych postawach ludzi w obliczu zarazy. Natomiast paraboliczna wymowa dzieła jest znacznie bardziej obszerna. Walkę z dżumą można porównać do walki z wrogiem podczas wojny.

W obydwu sytuacjach widać dużą śmiertelność, izolowanie chorych, rozłąkę z bliskimi czy zobojętnienie ludzi na śmierć. Dżumę można odczytać też jako zło. Według Tarrou, jednego z głównych bohaterów utworu, zło jest wpisane w naturę człowieka i ujawnia się najczęściej w sytuacjach ekstremalnych. Dobroć, którą człowiek czasami ukazuje jest wynikiem wewnętrznej walki. W gruncie rzeczy jednak ludzie skazani są na zło i nie będą go mogli ostatecznie unicestwić. Dżumę należy też rozumieć jako absurd. Nie da się racjonalnie wytłumaczyć przyczyn dżumy, która nagle pojawia się w Oranie, ani tego, że umierają bezbronne dzieci, a człowieka spotyka niezawinione cierpienie. Doktor Rieux przebywa nieustannie wśród chorych a nie zostaje zarażony, natomiast Tarrou umiera w momencie, gdy epidemia się cofa.

Lektura ta prowadzi też do rozważań na tematy egzystencjalne. Człowiek ma wolną wolę, może wybierać między dobrem a złem tak samo jak bohaterowie „Dżumy” mogą przyjąć postawę walki z zarazą albo się jej podporządkować. W Oranie ludzie odczuwają ciągle strach przed chorobą tak samo jak człowieka nie opuszcza lęk przed śmiercią, w obliczu której pozostaje sam mimo że żyje w zbiorowości. Dżuma jest absurdem tak samo jak życie, które zostało narzucone człowiekowi, mimo że o nie nie prosił. Świat przedstawiony został zarysowany w duchu tez egzystencjalizmu Sartre’a. Jednak postawy głównych bohaterów niosą Camusowską ideę przyjaźni, współdziałania, uczciwej pracy jako przeciwwagi dla zła – nieusuwalnej cechy świata. Oto przesłanie odautorskie dla czytelnika.

„Proces” Franza Kafki także zawiera cechy paraboli. Powieść ta na poziomie dosłownym to historia zmagań Józefa K., z tajemniczą siłą i nieosiągalną instytucją sądu, który wytoczył mu proces i oskarżył o przestępstwo. Bohater jednak nie wie dlaczego i o co został obarczony winą. Rzeczywistość przedstawiona, mimo pozorów realizmu jest fantastyczna, groteskowa i absurdalna. Czytelnik niewiele wie o bohaterze, nie zna jego nazwiska, a miejsca, w których się znajduje, przypominają ciemną przestrzeń labiryntu sądu, banku czy katedry. Józef K. to przeciętny człowiek, każdy z nas. Proces na poziomie metaforycznym można rozczytywać na wiele sposobów i w różnych kontekstach. Jako powieść o moralności człowieka, gdy bohater najpierw przekonany o swojej niewinności wraz z rozwojem akcji zaczyna wierzyć w swoją winę. Nikt nie stara się mu pomóc, jest osamotniony, uwikłany w proces. O bezsilności człowieka wobec władzy, bo Józef K. nie zna swoich praw, nikt nie liczy się z jego zdaniem, jego los jest z góry przesądzony. Utwór ten to także metafora uogólniająca życie ludzkie. Wina egzystencjalna towarzyszy każdemu od początku życia. Moment narodzin to aresztowanie, całe życie to proces, natomiast śmierć to egzekucja. Życie i trud istnienia to proces, w którym człowiek jest oskarżonym i obrońcą. Władza i sąd mogą symbolizować Boga, a wina i egzekucja śmierć. To także dzieło o biurokracji, sądownictwie i niesprawiedliwości, gdzie urzędnicy poddani machinie biurokratycznej nie dostrzegają spoza niej nikogo. Co istotne, to także utwór o systemie totalitarnym, który zbudowany jest na kłamstwie, a człowiek jest tylko przedmiotem w rękach okrutnego systemu. W każdej chwili bez powodu może zostać skazany na śmierć. Prawo jest niepojęte, człowiek ma tylko pozornie do niego dostęp. Mimo wszystko nie może biernie czekać na rozwój wydarzeń, by zrozumieć swój los musi być odważny i przyjąć postawę aktywną. Oto finał historii – samoświadomość przy końcu życia.

Parabola była modyfikowana na przestrzeni wieków i wiele jej cech znalazło się w przytoczonych powieściach. Zarówno w „Dżumie”, jak i „Procesie” oprócz sensu dosłownego znajduje się też ten przenośny, który jest bardzo skomplikowany, ale pokazuje prawdy i wartości życia człowieka. Jest tak istotny, bo dotyczy każdego z nas. Jak widać przypowieść, mimo swojego dawnego pochodzenia jest kontynuowana w literaturze współczesnej i jej znaczenie jest wciąż ogromne.

Ocena pracy

1. Spełnienie formalnych warunków polecenia: 1 pkt – wypracowanie w całości spełnia formalne warunki:
   • znajduje się w nim odwołanie do lektury obowiązkowej („Dżumy” Alberta Camusa, „Procesu” Franza Kafki)
   • w całości dotyczy problemu wskazanego w poleceniu
   • jest wypowiedzią argumentacyjną
   • nie zawiera kardynalnego błędu rzeczowego.
2. Kompetencje literackie i kulturowe: 16 pkt
   • w wypracowaniu wykorzystano w pełni funkcjonalnie „Dżumę” Alberta Camusa (odczytanie dzieła na poziomie znaczeń symbolicznych i parabolicznych, uniwersalizacja problematyki); również w pełni funkcjonalnie wykorzystano „Proces” Franza Kafki (analiza paraboliczności powieści w różnych aspektach, interpretacja jej znaczeń symbolicznych w sposobie ukazania relacji bohater–władza totalitarna) oraz funkcjonalnie wykorzystano wiersz Wisławy Szymborskiej „Przypowieść” (egzystencjalna refleksja o kondycji człowieka i jej ponadczasowy charakter)
   • częściowo funkcjonalnie wykorzystany kontekst filozoficzny (odniesienia do filozofii Sartre’a) i kontekst historyczny (odwołanie go II wojny światowej)
   • bogata argumentacja
   • funkcjonalność omówionych dzieł literackich świadczy o erudycji zdającego.
3. Kompozycja wypowiedzi
   • 3a. Struktura wypowiedzi: 3 pkt – elementy treściowe zostały w całej pracy zorganizowane problemowo; podział wypowiedzi poprawny zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie struktury akapitów; zamysł kompozycyjny zrealizowany w sposób wyrazisty i konsekwentny.
   • 3b. Spójność wypowiedzi: 2 pkt – w wywodzie występuje 5 błędów w spójności wewnątrz akapitów.
   • 3c. Styl wypowiedzi: 1 pkt – adekwatny do sytuacji komunikacyjnej, jednorodny.
4. Język wypowiedzi
   • 4a. Poprawność językowa: 2 pkt – szeroki zakres środków językowych (zróżnicowana składnia, leksyka) umożliwiających pełną i swobodną realizację tematu; 14 błędów językowych obniża ostateczną ocenę wypowiedzi.
   • 4b. Poprawność ortograficzna: 2 pkt – praca bez błędów ortograficznych.
   • 4c. Poprawność interpunkcyjna: 0 pkt – praca zawiera 15 błędów interpunkcyjnych.

   Łącznie: 27 punktów

Temat 3. Między utopią a antyutopią.

Punktem wyjścia swoich rozważań o literackich obrazach budowania idealnego świata uczyń „Małą Apokalipsę” Tadeusza Konwickiego.

W pracy odwołaj się do:

• „Małej Apokalipsy” Tadeusza Konwickiego
• innych utworów literackich
• wybranego kontekstu.

Przykładowe ocenione rozwiązania

Przykład 1.

Historia i literatura pokazują nam, jak różnie może wyglądać świat i jak dynamicznie dochodzi w nim do przemian. Najmniej łaskawe dla społeczeństwa są oczywiście czasy wojny, wśród nich dwie największe i najbardziej dramatyczne w skutkach, ale również okresy rządów totalitarnych i autorytarnych, kiedy jednostka zostaje podporządkowana ideom partyjnym. Paradoksem jest, że zazwyczaj wprowadzanie takich systemów jest umotywowane chęcią stworzenia rzeczywistości idealnej, eliminującej cierpienie, ból, niedoskonałości ówczesnego sprawowania władzy. Już Platon, jeden z myślicieli starożytnej Grecji, w pracy pt. „Państwo” przedstawiał arkadyjską wizję społeczeństwa pod elektoratem rządów totalitarnych. Filozof wiązał nierozłącznie kontrolę nad poszczególnymi sferami życia obywatela z warunkiem uzyskania pełni szczęścia wśród mieszkańców objętych tym systemem. Jego rozważania stanowią dla wielu pisarzy i myślicieli wieków dalszych punkt wyjścia do zbadania, czy tak naprawdę owa arkadia nie jest jednocześnie ograniczeniem podstawowych swobód.

W dobie renesansu, a więc w czasach powrotu do idei antycznych, filozof Thomas More stworzył własną definicję państwa idealnego, nazywając go utopią. W pracy o tym samym tytule zobrazował wyspę i obowiązujące na niej zasady, które niewątpliwie zbliżone są do wizji arkadii Platona: brak własności prywatnej, wyznaczony czas na pracę i odpoczynek, ingerencja w życie jednostki. Co więcej, postulaty te przypominają chociażby system komunistyczny wprowadzony w Polsce po II wojnie światowej, a więc około 4 wieki później. Udowadnia to, jak blisko oscylują wokół siebie opisywane w różnych okresach wyobrażenia utopijnego społeczeństwa.

Spojrzenie filozofów na istotę uczynienia świata idealnym pociągnęło za sobą chęć przełożenia owych wizji na konkretny obraz przez co również pisarze zajmowali się zagadnieniem arkadii i jej konsekwencji. Pozostając w temacie Polski Ludowej, jednym z utworów, które nawiązują do systemu komunistycznego i przedstawiają jego cechy, jest „Mała Apokalipsa” Tadeusza Konwickiego. Autor opisał w niej historię intelektualisty, któremu powierzono zadanie samospalenia w akcie manifestacji wolności i zerwania z obowiązującą doktryną. Cały tekst poświęcony jest nie tylko ukazaniu form ucisku społeczeństwa i propagowania partyjnych postulatów, ale także próbie odpowiedzenia na pytanie, jaki wpływ rzeczywiście ma taka postać rządów na obywateli. Autor dochodzi do wniosku, że system totalitarny wprowadza jednostkę w marazm, pozbawia go indywidualności, ale też chęci do funkcjonowania w zastanym świecie. Według książki każdy przeżywa swoją „małą”, czyli osobistą apokalipsę, co sumarycznie prowadzi do degradacji całego społeczeństwa.

Kolejny obraz świata oparty na konstrukcji utopii, to dystopia, czyli „czarna wizja przyszłości” Oceanii opisana w książce Georga Orwella „Rok 1984”. Precyzując, kraj ten przedstawia się czytelnikowi jako arkadia poprzez władzę i jej metodę „niekończącej się wojny”, ale jako antyutopię poznajemy go z perspektywy głównego bohatera. Tzw. Partia, czyli najwyższa instytucja prawna sprawująca porządek w krainie, utrzymuje pozory prowadzonej na granicach wojny w celu uwiarygodnienia swoich propagandowych haseł, których podstawą jest twierdzenie: w państwie jest najlepiej, bo wszędzie indziej panuje niepokój. Oprócz tego władza próbuje już nie tylko kontrolować czyny obywateli, ale także wniknąć do ich umysłów i wpływać na ich światopogląd, czego następstwem jest hierarchizacja społeczeństwa, ograniczenie wolności jednostek, a w konsekwencji uzyskanie pozornego spokoju i panowania nad sytuacją w Oceanii. Cechy te zarówno Platon, jak i More wyszczególnili jako czynniki niezbędne do funkcjonowania utopii. Obok tego wysuwa się spojrzenie na świat jednego z jego mieszkańców Oceanii – Winstona, który usilnie próbuje uwolnić się z kajdan reżimu. Jako jednostka inteligentna potrafi on oddzielić sferę partyjną od osobistego myślenia, zauważyć absurdy i mankamenty państwa: ubóstwo, ciągły strach, dyskryminację, ucisk rządzących, obłudę. Jego spojrzenie pozwala rozgraniczyć działania Partii i faktyczną rzeczywistość, co z kolei prowadzi do mieszania się kategorii – arkadia opisana w „Roku 1984” bardzo łatwo staje się dystopią i na odwrót.

Świat nieustanie próbuje być kształtowany i podporządkowywany w imię stworzenia lepszego jutra, jego perfekcyjnej wersji, jednak granica między ładem i harmonią a wprowadzeniem stanu destrukcji i degradacji okazuje się delikatna. Przykłady, zarówno te historyczne, jak i literackie, potwierdzają, że dobre chęci nie wystarczą w sytuacji, gdy wprowadza się reżim i narzuca własną ideologię. Utopia jako państwo bez obowiązującej doktryny totalitarnej nie ma racji bytu, co udowadniali na przestrzeni lat filozofowie i pisarze (Platon, More), ale jednocześnie wraz z owym ustrojem następuje czas ucisku i ograniczeń, co kształtuje typowy obraz dystopii, uwidoczniony w „Małej apokalipsie” Konwickiego i „Roku 1984” Orwella. Można stwierdzić, że utopia i dystopia są swoistym uzupełnieniem, a bez jednego nie istnieje drugi. Powinno być to przestrogą dla przyszłych polityków, rządzących i wizjonerów świata, że dążenie do idealności prowadzi w gruncie rzeczy do upodlenia i demoralizacji społeczeństwa, a to tylko cofa i niszczy osiągnięty postęp.

Ocena pracy

1. Spełnienie formalnych warunków polecenia: 1 pkt – wypracowanie w całości spełnia formalne warunki:
   • znajduje się w nim odwołanie do lektury obowiązkowej („Małą Apokalipsę” Tadeusza Konwickiego, „Rok 1984” George’a Orwella)
   • w całości dotyczy problemu wskazanego w poleceniu
   • jest wypowiedzią argumentacyjną
   • nie zawiera kardynalnego błędu rzeczowego.
2. Kompetencje literackie i kulturowe: 16 pkt
   • w wypracowaniu wykorzystano w pełni funkcjonalnie „Małą Apokalipsę” Tadeusza Konwickiego (funkcjonalna analiza obrazu świata pozornej arkadii, obraz antyutopii rodzącej dramaty jednostek, pełne wnioskowanie argumentacyjne dotyczące obrazu państwa totalitarnego i dramatu bohatera); również w pełni funkcjonalnie wykorzystano odniesienie do „Roku 1984” George’a Orwella (analiza cech dystopii, wizji świata z punktu widzenia bohatera w odniesieniu do filozoficznych i ideologicznych koncepcji szczęśliwego społeczeństwa) oraz odniesienia do „Utopii” Thomasa More’a (obraz utopijnego państwa, które staje się swoim przeciwieństwem
   • funkcjonalnie wykorzystano również kontekst interpretacyjny (filozoficzny – platońska koncepcja państwa jako punkt odniesienia do rozważań i analizy kreacji państwa totalitarnego w analizowanych utworach literackich)
   • bogata argumentacja
   • funkcjonalność omówionych dzieł literackich i kontekstu interpretacyjnego pogłębiającego rozważania świadczą o erudycji zdającego.
3. Kompozycja wypowiedzi
   • 3a. Struktura wypowiedzi: 3 pkt – elementy treściowe zostały w całej pracy zorganizowane problemowo; podział wypowiedzi poprawny zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie struktury akapitów; zamysł kompozycyjny zrealizowany w sposób wyrazisty i konsekwentny.
   • 3b. Spójność wypowiedzi: 3 pkt – wywód w całości uporządkowany i spójny; 2 zaburzenia spójności wynikają z braku powiązania treści w akapicie.
   • 3c. Styl wypowiedzi: 1 pkt – adekwatny do sytuacji komunikacyjnej, jednorodny.
4. Język wypowiedzi
   • 4a. Poprawność językowa: 1 pkt – szeroki zakres środków językowych (zróżnicowana składnia, leksyka) umożliwiających pełną i swobodną realizację tematu; 17 błędów językowych obniża ostateczną ocenę wypowiedzi.
   • 4b. Poprawność ortograficzna: 2 pkt – praca bez błędów ortograficznych.
   • 4c. Poprawność interpunkcyjna: 2 pkt – praca zawiera 1 błąd interpunkcyjny.

   Łącznie: 29 punktów

Przykład 2.

Odmienne wizje świata od lat stanowią powód do długich dyskusji i czynów, które często zmieniają bieg historii. Na przestrzeni epok jest to nadal chętnie podejmowany temat, zarówno w literaturze, jak i na scenie politycznej. Ludzie stale dążą do stworzenia idealnego świata, pisarze, poeci opisują swoje pomysły i przemyślenia w wielu dziełach. Granica między utopią a antyutopią jest niezwykle płynna, w dużej mierze zależy od poglądów jednostki i wpływającego na nią otoczenia. Literackie obrazy budowania idealnej rzeczywistości są uzależnione od czasów, w jakich powstały.

W powieści Tadeusza Konwickiego „Mała Apokalipsa’’ przedstawiono obraz, który można odnieść do realiów świata komunistycznego. Świata, którego zamysł miał być perfekcyjny, a którego mechanizmy funkcjonowania Konwicki obnaża. W komunizmie stawiano na zniesienie własności prywatnej, wszystko miało być wspólne, jednakie dla każdego. Jak pokazała historia z tego systemu wyszło o wiele więcej złego. Co mogło być tego przyczyną? Wizja wspólnej utopii przemieniła się w realia zbiurokratyzowanych, nadmiernie zorganizowanych metod dyktatorskich. Zobrazowana w utworze rzeczywistość to rozpadające się budynki, oznaki zniewolenia, stały brak podstawowych produktów, malejąca indywidualność. To symbole upadku utopii. Główny bohater powieści dobrze zdaje sobie sprawę, jak wyglądają otaczające go miejsca, dostrzega wszechobecny reżim, cenzurę, sam jest przepytywany, legitymowany przez milicję. Pragnie dla ludzi wolności. Dla słuszności idei opozycji jest gotowy do publicznego samospalenia, bo nie takiego świata pragnie dla przyszłych pokoleń. Komunistyczna władza odebrała wszystkim marzenia i możliwości spełnienia ich; władza zaczęła propagować pracę dla państwa jako jedyną słuszną powinność.

Jedną z pierwszych utopijnych wizji stworzył Platon, opisał ją w swoim dziele zatytułowanym ,,Państwo’’. Własne przeżycia skłoniły go do zaproponowania zmian, które miałyby na celu poprawę poziomu życia. Filozof przemyślał każdy punkt. Przede wszystkim twierdził, że utopia powinna składać się z trzech grup, kast, które współpracują, ponieważ tylko wtedy państwo może dobrze działać. Popierał równouprawnienie płci, propagował takie cechy jak męstwo, odwaga, sprawiedliwość. Wszystkie jego idee w teorii wydawały się ciekawe, nowatorskie, zwłaszcza jak na tamte czasy. Ale co jeśli na pozór idealna współpraca przemienia się w rutynową, schematyczną pracę, gdzie każdy musi znać swoje miejsce i nie ma prawa, by ktokolwiek dążył do osiągnięcia prywatnego szczęścia? Obywatele takiego społeczeństwa, choć na pozór spędzają większość swojego czasu w pracy, która jest najważniejsza, tak naprawdę się nie znają, małżeństwa są zawierane często losowo, a wychowaniem dzieci (najlepiej tylko zdrowych i w pełni sprawnych) zajmuje się państwo. Nie istnieje indywidualizm jednostek, które są całkowicie poddane państwu, ich życie poddane jest pełnej kontroli. Platon wspomniał także o hierarchii społecznej opartej na wiedzy – pełną wiedzę mają jedynie mędrcy, dzięki czemu mają dostęp do wszelkich tajemnic; mniej wiedzą wojownicy, a prości ludzie posiadają jedynie namiastkę prawdy. W takim społeczeństwie, sprawiającym wrażenie spokojnego, harmonijnego, opartego na współpracy i sprawiedliwie rządzonym, po bliższym zapoznaniu się można zauważyć jego wady. To brak wolności i szacunku dla pojedynczych istnień, traktowanych jak maszyny, stworzone do pracy dla wyższego dobra, jakim jest państwo.

Na granicy utopii i antyutopii balansuje także Rodion Raskolnikow, bohater powieści Fiodora Dostojewskiego. Młodzieniec jest przekonany o wyższości swojej wizji. Wielokrotnie z dumą wspomina o swoich pomysłach i robi wszystko, by osiągnąć poszczególne szczeble dążąc do celu. W gazecie zamieszcza własne przemyślenia, które uważa za niezwykłe. Wierzy, że znaczy więcej niż przeciętny obywatel, czuje się nadczłowiekiem. Jest o tym tak święcie przekonany, że w jego mniemaniu ma obowiązek ulepszania świata, usuwania z niego niepotrzebnych, gorszych ludzi. Nie istnieją dla Rodiona żadne zasady, prawo. Własne wizje tak bardzo go zaabsorbowały, że zaczął posuwać się do czynów okrutnych, jak zaplanowane morderstwo. Co więcej, nie odczuwał nawet skruchy po dokonaniu zabójstwa, czuł się usprawiedliwiony, ponieważ zrobił to dla wyższych celów. Raskolnikow tak głęboko zatracił się w swoich wizjach o utopii, że nie zauważył, jak bardzo są one szkodliwe. Przekroczył wszelkie granice moralności.

Na przykładach z historii świata można zauważyć, jak często radykalne zmiany wizjonerów doprowadziły do zniszczenia wielu państw. Sny o utopii od lat nie dawały spokoju wielu postaciom. Można wspomnieć chociażby o Adolfie Hitlerze, który początkowo swoimi pomysłami zyskał ogromną popularność oraz uznanie w Niemczech. Wkrótce jednak przekonano się o okrucieństwie jego wizji o idealnym państwie zamieszkiwanym tylko przez idealnych ludzi, perfekcyjnej rasy. Wprowadzono totalitarny system, w którym nie ma miejsca na wolność jednostki, a każdy element życia poddany jest pełnej kontroli. W czasie wojny obywatele państwa nazistowskiego byli tak zafascynowani ideą ich władcy, że nie potrafili racjonalnie myśleć i w imię utopii posuwali się do okrutnych działań. Jak widać, czasem nie potrzeba nawet zbyt wiele czasu, by utopia przekształciła się w antyutopię.

Cienka granica między utopią a antyutopią zaciera się bardzo łatwo. We wspomnianych przypadkach zaczynało się od chęci zmiany świata, a w niedługim czasie ten sam świat legł w gruzach, na których zbudowano systemy kontrolujące wszystkie dziedziny życia obywateli, którzy utracili własną wolność. W teorii wiele idei wydawało się być naprawdę wspaniałymi. Ale w praktyce ukazywały się pewne wady, które zamiast skorygować, wprowadzono. W skutkach okazało się to katastrofalne. Niewiele trzeba, by wpaść z jednej skrajności w drugą. Każdy chciałby żyć w pięknym świecie. Ale warto pamiętać o podstawowych prawach człowieka do wolności.

Ocena pracy

1. Spełnienie formalnych warunków polecenia: 1 pkt – wypracowanie w całości spełnia formalne warunki:
   • znajduje się w nim odwołanie do lektury obowiązkowej („Państwa” Platona, „Małej Apokalipsy” Tadeusza Konwickiego, „Zbrodni i kary” Fiodora Dostojewskiego)
   • w całości dotyczy problemu wskazanego w poleceniu
   • jest wypowiedzią argumentacyjną
   • nie zawiera kardynalnego błędu rzeczowego.
2. Kompetencje literackie i kulturowe: 12 pkt
   • w wypracowaniu wykorzystano w pełni funkcjonalnie „Małą Apokalipsę” Tadeusza Konwickiego (funkcjonalna analiza obrazu świata, który oddaje realia czasów PRL-u i porządku państwa komunistycznego, jest w zamyśle utopijną krainą szczęśliwości, a w rzeczywistości okazuje się antyutopią); również w pełni funkcjonalnie wykorzystano odniesienie do „Państwa” Platona (analiza platońskiej teorii szczęśliwego państwa, które w rzeczywistości staje się własnym przeciwieństwem, z utopii zmienia się w obraz państwa podporządkowującego sobie obywateli, ograniczającego ich wolność); częściowo funkcjonalnie została wykorzystana „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego (utopijność pragnień Raskolnikowa nie została w pełni odniesiona do obrazu państwa i społeczeństwa, analiza tych mechanizmów jest powierzchowna i ogólnikowa)
   • funkcjonalnie wykorzystano również kontekst interpretacyjny (kontekst historyczny – pogłębienie obrazu państwa totalitarnego i jego przywódcy w osobie Adolfa Hitlera jako przykład utopii, która przeradza się w antyutopię o zbrodniczych cechach)
   • bogata argumentacja
   • wykorzystanie kontekstu interpretacyjnego pogłębiającego rozważania świadczy o erudycji zdającego.
3. Kompozycja wypowiedzi
   • 3a. Struktura wypowiedzi: 3 pkt – elementy treściowe zostały w całej pracy zorganizowane problemowo; podział wypowiedzi poprawny zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie struktury akapitów; zamysł kompozycyjny zrealizowany w sposób wyrazisty i konsekwentny.
   • 3b. Spójność wypowiedzi: 3 pkt – wywód w całości uporządkowany i spójny.
   • 3c. Styl wypowiedzi: 1 pkt – adekwatny do sytuacji komunikacyjnej, jednorodny.
4. Język wypowiedzi
   • 4a. Poprawność językowa: 2 pkt – szeroki zakres środków językowych (zróżnicowana składnia, leksyka) umożliwiających pełną i swobodną realizację tematu; 11 błędów językowych obniża ostateczną ocenę wypowiedzi.
   • 4b. Poprawność ortograficzna: 2 pkt – praca bez błędów ortograficznych.
   • 4c. Poprawność interpunkcyjna: 2 pkt – praca zawiera 4 błędy interpunkcyjne.

   Łącznie: 27 punktów

Temat 4. Rozważ, jakie znaczenie dla odczytania sensu dzieła literackiego ma wykreowana w nim przestrzeń. 

„Oto są labirynty wnętrza, magazyny i spichrze rzeczy, oto są ciepłe jeszcze groby, próchno i mierzwa. Prastare historie. Siedem warstw, jak w dawnej Troi, korytarze, komory, skarbce”. (Bruno Schulz, „Wiosna”)

Rozważ, jakie znaczenie dla odczytania sensu dzieła literackiego ma wykreowana w nim przestrzeń. Punktem wyjścia do rozważań uczyń cytowany fragment opowiadania „Wiosna” Brunona Schulza.
W pracy odwołaj się do:

• znanych Ci fragmentów „Procesu” Franza Kafki
• innych utworów literackich
• wybranego kontekstu.

Przykładowe ocenione rozwiązania

Przykład 1.

Każdy człowiek żyje w konkretnej przestrzeni, na którą nieustannie wywiera wpływ, a ona na niego – jesteśmy jej częścią, a ona staje się częścią nas. Podobnie jest z dziełami literackimi – wykreowana w nich rzeczywistość również nie pozostaje bez znaczenia dla odczytania sensu książki. Najczęściej ukazana przez autora przestrzeń ma za zadanie pogłębiać portret psychologiczny umiejscowionego w niej bohatera, przekazywać pewne symboliczne treści lub skłaniać do refleksji nad głębszym sensem czytanych słów.

„Oto są labirynty wnętrza, magazyny i spichrze rzeczy, oto są ciepłe jeszcze groby, próchno i mierzwa. Prastare historie. Siedem warstw, jak w dawnej Troi, korytarze, komory, skarbce”. W twórczości Schulza przestrzeń odgrywa znaczącą rolę. Choć nie jest to ujęte wprost, wiadomo, że wydarzenia opisane w opowiadaniu „Wiosna”, mają miejsce w Drohobyczu – prowincjonalnym mieście, gdzie mieszkał Schulz. Teksty stanowią poniekąd symboliczną autobiografię, a poprzez wykreowaną przestrzeń autor przybliża czytelnikowi swoją osobę, własny sposób postrzegania świata takim, jakiego pragnął, a jakim, jak przekonał się w dalszym życiu, świat nie był. Schulz opisuje przestrzeń widzianą oczami dziecka, które dostrzega w nim to, co niesamowite i niedostępne dla oka innych ludzi, następuje tu wręcz „mityzacja rzeczywistości”. Miasto będące niejako centrum wszechświata jest ukazane wraz ze swoimi zakamarkami w konwencji onirycznej – miejsca przechodzą płynnie z jednych stając się innymi i mieszają się ze sobą w swego rodzaju labirynt. Wszystkie te zabiegi sprawiają, że przestrzeń pozostaje niedomknięta, co pozwala czytelnikowi poszerzać ją wedle własnych odczuć.

Koncepcja przedstawienia świata jako labiryntu pojawia się również u Franza Kafki w „Procesie”, jednak w tym przypadku przestrzeń ta zdecydowanie napawa poczuciem zagrożenia. Wydarzenia rozgrywają się w ciasnych, nieprzyjemnych i niedoświetlonych pomieszczeniach łączących się w pewną „sieć”, w której łatwo się zgubić. Nie bez znaczenia pozostaje też rozpoczynająca się już na schodach do pomieszczeń sądowych duchota, która zdaje się nie przeszkadzać urzędnikom. Przedstawiona rzeczywistość jest absurdalna, a sam Józef K. czuje się w niej uwięziony. Klaustrofobiczna przestrzeń ukazana przez autora odpowiada wewnętrznym odczuciom bohatera. Kafkowski labirynt jest uniwersalnym zobrazowaniem człowieka zagubionego na drodze własnego życia.

W „Cierpieniach młodego Wertera” autorstwa Goethego natura jest niejako pejzażem duszy głównego bohatera – odzwierciedla jego stany emocjonalne. Dolina pełna życia i słońca wiosną, jesienią staje się ponura, wręcz przerażająca. Dokładnie to samo przeżywa na przestrzeni roku młodzieniec: podczas wiosennych i letnich miesięcy odczuwa radość z poznania Lotty i spędzanego w jej towarzystwie czasu, jednak z nadejściem jesieni, kiedy rozumie, że nigdy nie połączy się z odnalezioną bratnią duszą, pogrąża się w smutku wraz z otaczającą go przyrodą. Dopełnieniem tej zależności między Werterem a przestrzenią są stare orzechy – ich ścięcie oznacza dla bohatera, że nic nie będzie już tak jak dawniej. Goethe pokazał w ten sposób związek człowieka z naturą i pogłębił portret psychologiczny młodzieńca.

Inną funkcję pełni przestrzeń ukazana przez Josepha Conrada w „Jądrze ciemności”. Sporo uwagi autor poświęcił opisowi natury podczas podróży Marlowa: bardzo ważne są tu rzeka, porośnięte cienistą zielenią brzegi czy mgła. Wszystkie te elementy składają się na metaforyczny obraz podróży człowieka w głąb siebie – do tego, co w nim pierwotne i skrzętnie ukryte, stłumione. Nieprzebyte ściany zieleni wzdłuż brzegów pokazują jak bardzo potrafimy być obcy dla samych siebie. Rzeka jest kręta, pełna skał, wirów i innych mało przyjemnych niespodzianek, ponieważ nigdy nie wiemy do czego możemy być zdolni i powoli poznając siebie często dokonujemy smutnych czy wręcz przerażających odkryć. Z kolei mgła otaczająca raz po raz parowiec Marlowa to przedstawienie tego, co uniemożliwia człowiekowi poznawanie siebie i mąci jego myśli, by nie wiedział, którędy ma dalej podążać na drodze poszukiwania prawdy o sobie. Conrad, opisując przyrodę pośrodku afrykańskiego lądu, ułatwia odczytanie symbolicznego znaczenia podróży w górę rzeki.

Jak widać, przestrzeń w dziele literackim nie jest tylko miejscem, w którym bohater mieszka, czy które odwiedza – nie można przenieść bohatera do innej rzeczywistości tak, by pozostał niezmieniony. Również wydarzenia, gdyby rozegrały się gdzieś indziej nabrałyby innego wydźwięku. Przestrzeń wykreowana przez autora ułatwia odnalezienie treści metaforycznej i skłania do konkretnych refleksji w kontekście ukazanych zdarzeń, a często stanowi też element charakterystyki pośredniej bohatera, dzięki czemu czytelnik może zrozumieć go w pełni.

Ocena pracy

1. Spełnienie formalnych warunków polecenia: 1 pkt – wypracowanie w całości spełnia formalne warunki:
   • znajduje się w nim odwołanie do lektury obowiązkowej („Procesu” Franza Kafki)
   • w całości dotyczy problemu wskazanego w poleceniu
   • jest wypowiedzią argumentacyjną
   • nie zawiera kardynalnego błędu rzeczowego.
2. Kompetencje literackie i kulturowe: 16 pkt
   • w wypracowaniu wykorzystano w pełni funkcjonalnie opowiadanie „Wiosna” Brunona Schulza (funkcjonalna analiza przestrzeni jako elementu świata przedstawionego oddającego osobowość autora i wpływającego na sposób widzenia świata przez bohatera, ukazanie przestrzeni jako labiryntu); funkcjonalnie wykorzystano odniesienie do „Procesu” Franza Kafki (kreacja przestrzeni jako ciasnej klatki ograniczającej wolność bohatera) oraz do „Cierpień młodego Wertera” J. W. Goethego (natura otaczająca człowieka jako przestrzeń oddająca wewnętrzne przeżycia bohatera, pejzaż jego duszy)
   • funkcjonalną analizę przestrzeni jako obrazu duszy bohatera pogłębia kontekst literacki, jakim jest funkcjonalna interpretacja „Jądra ciemności” Conrada
   • bogata argumentacja
   • funkcjonalność omówionych dzieł literackich i wykorzystanie kontekstu interpretacyjnego świadczą o erudycji zdającego.
3. Kompozycja wypowiedzi
   • 3a. Struktura wypowiedzi: 3 pkt – elementy treściowe zostały w całej pracy zorganizowane problemowo; podział wypowiedzi poprawny zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie struktury akapitów; zamysł kompozycyjny zrealizowany w sposób wyrazisty i konsekwentny.
   • 3b. Spójność wypowiedzi: 2 pkt – wywód w całości uporządkowany i spójny; 3 zaburzenia spójności, pierwsze wewnątrzakapitowe, drugie pomiędzy akapitami.
   • 3c. Styl wypowiedzi: 1 pkt – adekwatny do sytuacji komunikacyjnej, jednorodny.
4. Język wypowiedzi
   • 4a. Poprawność językowa: 6 pkt – szeroki zakres środków językowych (zróżnicowana składnia, leksyka) umożliwiających pełną i swobodną realizację tematu; 4 błędy językowe obniżają oceny wypowiedzi.
   • 4b. Poprawność ortograficzna: 2 pkt – praca bez błędów ortograficznych.
   • 4c. Poprawność interpunkcyjna: 1 pkt – praca zawiera 6 błędów interpunkcyjnych.

   Łącznie: 32 punkty

Przykład 2.

Przestrzeń otacza każdego z nas i każdy z nas na co dzień kreuje ją wokół siebie. Nieustannie otaczamy się różnymi rzeczami. Gromadzimy to, co jest nam niezbędne, ale i to, czego tak naprawdę nie potrzebujemy. W ten sposób tworzymy „labirynty wnętrza”, a świat naokoło nas staje się „magazynami i spichrzami rzeczy”. Bruno Schulz skłania nas jednak do smutnej refleksji, przypominając, że wszystkie rzeczy materialne przeminą i że doświadczyły już tego pokolenia przed nami. Autor przedstawia świat jako warstwy, nawiązując do Troi. Troja bowiem odkrywana była warstwami. W dziewiętnastym wieku dotarł do niej fascynat opowieści o tajemniczym mieście, w którym odbyła się wojna o Helenę – Henryk Schliemann. Później jednak okazało się, że Troja, którą odkrył, pochodzi z zupełnie innych czasów, że jest to jej inna warstwa. Nasze pokolenie tworzy warstwę przestrzeni, którą niedługo przykryje kolejna warstwa, sprawiając, że nasza odejdzie w zapomnienie.

Przestrzeń w opowiadaniach Schulza, jak i w jego rysunkach, stanowi jeden z kluczy do interpretacji. Artysta tworzy ją bardzo swobodnie. Jest oniryczna i surrealistyczna. Jej niezwykłość można zaobserwować chociażby w opowiadaniu „Sklepy cynamonowe”. Główny bohater wędruje po znanym sobie mieście, które stopniowo staje się dla niego coraz bardziej obce. Inspiracją dla miasta z opowiadania był dla Schultza rodzinny Drohobycz. Opisywana w „Sklepach cynamonowych” przestrzeń jest w ciągłym ruchu, wnętrze łączy się z tym√ co na zewnątrz. Zmiany w przestrzeni i zderzenie z nieznanym to metafora dorastania i poznawania świata po odejściu spod opieki rodziców. Tak kreowana przestrzeń staje się zatem labiryntem, w którym narrator próbuje odnaleźć drogę nie tylko do centrum świata, ale do własnego jestestwa, do istoty bytu, pełni zrozumienia świata i samego siebie. To labirynt w dwóch wymiarach, dwa pokłady labiryntu – zewnętrzy i wewnętrzny.

Istotna dla pełnego zrozumienia tekstu jest również przestrzeń stworzona przez Franza Kafkę w „Procesie”. Podobnie jak u Schulza panuje tu atmosfera snu. Przestrzeń jest oniryczna i nieokreślona. Brak sprecyzowanego miejsca akcji nadaje treści uniwersalny charakter. Każde pomieszczenie, w którym przebywa Józef K. w trakcie trwania swojego procesu, przyjmuje formę labiryntu. Otwierane drzwi prowadzą do następnych drzwi. Takie odczuwanie przestrzeni podkreśla zagubienie i całkowitą bezradność bohatera. Budowa sądu, w którym panuje niemożliwa do zniesienia duchota, stwarza atmosferę grozy i wywołuje niepokój. Sprawia również wrażenie jakoby coś nieustannie miało władzę nad bohaterem i kontrolowało jego postępowanie. „Proces” to powieść o bezsilności człowieka wrzuconego do labiryntu świata, w którym bohater nie decyduje o niczym, zostaje podporządkowany pseudo autorytetom i rozpaczliwie próbuje wziąć odpowiedzialność za swoje czyny i za swoje życie. Przytłaczająca aura, która panuje wokół Józefa K. jest znakiem jego podległości i bezradności, obrazem samotności człowieka osaczonego w labiryncie.

Ciekawą koncepcję przestrzeni zaproponowała w swoim dziele „Prawiek i inne czasy” Olga Tokarczuk. Autorka umieściła tytułową miejscowość Prawiek w centrum całego wszechświata, co umieszcza również w centrum ludzkie wartości i doświadczenia. Magia Prawieku polega na tym, że jest to sfera sacrum – bezpieczna dla wszystkich, którzy znajdą się w środku. Jego granice są tajemnicze, a mieszkańcy żyją w świadomości, że poza nimi czyha na nich niebezpieczeństwo. Opuszczenie Prawieku nie jest jednak proste – droga prowadząca do wyjścia to labirynt, który ma chronić nieroztropnych przed niebezpieczeństwem. To przekonanie potwierdza się zresztą u wszystkich bohaterów, którzy z własnej woli lub pod przymusem decydują się opuścić Prawiek. Tokarczuk zamyka w Prawieku różne archetypy ludzkich zachowań i po kolei nam je przedstawia. Ważnym elementem przestrzeni w tej powieści jest natura, która ma baśniowy charakter osiągnięty dzięki licznym personifikacjom. Natura wpływa również bezpośrednio na życie ludzi w Prawieku. Nazywają oni mijające lata: rokiem jabłoni bądź grusz, co oznacza albo lata dynamicznego rozwoju, albo spokoju. Otoczenie w „Prawieku” jest mityczne. Mityzacja rzeczywistości pozwala Tokarczuk ukazać ukryte piękno banalnego świata, co było głównym założeniem realizmu magicznego, którego autorka jest przedstawicielką.

Niewątpliwie przestrzeń jest niezwykle ważnym elementem każdego utworu literackiego na drodze do zrozumienia jego sensu. Może ona skłaniać do refleksji nad przemijaniem lub być metaforą zmian zachodzących w życiu człowieka. Może tworzyć atmosferę utworu niezbędną do poznania odczuć bohatera, być narzędziem realizmu, czy w końcu przedstawić czytelnikowi inną stronę świata, z którym spotyka się na co dzień. Taka przestrzeń ma najczęściej znamiona labiryntu, w którym bohater poszukuje drogi swojego życia. Jest ona także narzędziem, które pomaga autorowi tworzyć, a czytelnikowi odkrywać różne kierunki interpretacji. Bez niej dzieło byłoby niezdolne do przekazania zamierzonego przesłania.

Ocena pracy

1. Spełnienie formalnych warunków polecenia: 1 pkt – wypracowanie w całości spełnia formalne warunki:
   • znajduje się w nim odwołanie do lektury obowiązkowej („Sklepy cynamonowe” – wybrane opowiadanie Brunona Schulza, „Proces” Franza Kafki)
   • w całości dotyczy problemu wskazanego w poleceniu
   • jest wypowiedzią argumentacyjną
   • nie zawiera kardynalnego błędu rzeczowego.
2. Kompetencje literackie i kulturowe: 16 pkt
   • w wypracowaniu wykorzystano w pełni funkcjonalnie „Sklepy cynamonowe” Brunona Schulza (funkcjonalna analiza przestrzeni jako labiryntu, odniesienie koncepcji przestrzeni do pokładów i warstw w kreacji świata przedstawionego, pełne wnioskowanie argumentacyjne dotyczące funkcji przestrzeni); również w pełni funkcjonalnie wykorzystano odniesienie do „Procesu” Franza Kafki (kreacja przestrzeni i jej roli w życiu bohatera) oraz do „Prawieku i innych czasów” Olgi Tokarczuk (baśniowość i mitologizacja przestrzeni, uniwersalizacja znaczeń)
   • funkcjonalnie wykorzystano również kontekst kulturowy – znaczenie różnych pokładów przestrzeni w przypadku mitologicznej Troi i odniesienie do tych znaczeń w interpretacji opowiadania Schulza
   • bogata argumentacja
   • funkcjonalność omówionych dzieł literackich i wykorzystanie kontekstu interpretacyjnego świadczą o erudycji zdającego.
3. Kompozycja wypowiedzi
   • 3a. Struktura wypowiedzi: 3 pkt – elementy treściowe zostały w całej pracy zorganizowane problemowo; podział wypowiedzi poprawny zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie struktury akapitów; zamysł kompozycyjny zrealizowany w sposób wyrazisty i konsekwentny.
   • 3b. Spójność wypowiedzi: 3 pkt – wywód w całości uporządkowany i spójny; pierwsze zaburzenie spójności wynika z braku powiązania treści w akapicie, drugie – z nieuzasadnionego zastosowania w sąsiadujących ze sobą zdaniach czasowników w czasie teraźniejszym i przeszłym.
   • 3c. Styl wypowiedzi: 1 pkt – adekwatny do sytuacji komunikacyjnej, jednorodny.
4. Język wypowiedzi
   • 4a. Poprawność językowa: 6 pkt – szeroki zakres środków językowych (zróżnicowana składnia, leksyka) umożliwiających pełną i swobodną realizację tematu; 5 błędów językowych obniża ocenę wypowiedzi.
   • 4b. Poprawność ortograficzna: 1 pkt – praca zawiera 1 błąd ortograficzny.
   • 4c. Poprawność interpunkcyjna: 2 pkt – praca zawiera 3 błędy interpunkcyjne.

   Łącznie: 33 punkty

Temat 5. Heroizacja i deheroizacja bohatera literackiego.

Rozważ, jakie funkcje pełnią heroizacja i deheroizacja w kreacji bohatera literackiego. 
W pracy odwołaj się do:

• „Małej Apokalipsy” Tadeusza Konwickiego
• innych utworów literackich
• wybranego kontekstu.

Przykładowe ocenione rozwiązania

Przykład 1.

Według klasycznych wzorców literackich bohater utworu przedstawiany jest w jak najlepszym świetle – zwycięża w glorii na polu bitwy lub honorowo przegrywa, w imię wyznawanych ideałów. Taki sposób kreowania postaci charakterystyczny jest dla literatury starożytnej i średniowiecznej. Jednak im bliżej współczesności, tym częściej pojawia się tendencja do deheroizacji bohaterów, czyli do przedstawiania ich w prawdziwym świetle, i degradacji systemów wartości. Heroizacja i deheroizacja w procesie kreowania bohatera literackiego spełnia różne role.

Właśnie taki zabieg deheroizacji bohatera odnajdujemy w „Małej Apokalipsie” Tadeusza Konwickiego. W powieści obserwujemy stopniowy rozpad osobowości głównego bohatera. Jest to człowiek zdegradowany emocjonalnie, przekonany o własnej znikomości i żyjący w nieustannym poczuciu pustki. Z łatwością – i zdaje się zupełnie przypadkowo – godzi się na samobójstwo. Konwicki w ten sposób kreuje bohatera wbrew heroicznym wzorcom, bo przecież mógłby dokonać spektakularnego, pełnego patosu aktu samospalenia w imię jakiejś nadrzędnej idei lub wartości, ale w istocie jest zupełnie przeciwnie. Bohater powieści wybiera śmierć, bo nie odczuwa, że jego istnienie ma wartość, jest zagubiony, tęskni za utraconą przeszłością, chociaż jej nie idealizuje. Pesymizm egzystencjalny powoduje rezygnację z życia, bierne czekanie na koniec, rozpatrywanie osobistej małej apokalipsy. Powieść Konwickiego jest antyutopią, obrazem społeczeństwa kontrolowanego przez reżim totalitarny, opowieścią o moralnej destrukcji jednostek w świecie absurdu. Zabieg deheroizacji bohatera sprawia, że czytelnik wyzbywa się wszelkich złudzeń dotyczących walki z systemem, któremu nie każdy miał odwagę się przeciwstawić, a poddanie się opresji było dla niektórych jedynym sposobem zachowania równowagi psychicznej. Ukazana jest prawda o człowieku, który bywa jednostką pełną wątpliwości dotyczących sensu własnego istnienia, upadającą pod ciężarem doświadczeń i skłonną do rezygnacji z powszechnie przyjmowanych wartości.

W podobny sposób został przedstawiony bohater Kartoteki Tadeusza Różewicza. Tak jak bohater „Małej Apokalipsy” jest bezimienny, bierny, a jego działania są pozbawione sensu ze względu na aksjologiczną pustkę. Właściwie jest antybohaterem, zaprzecza klasycznym regułom dramaturgicznym – nie przyczynia się do rozwoju akcji dramatu, nieustannie leży w łóżku, a często zamiast własnych słów posługuje się cytatami. Doświadczenie graniczne wojny doprowadziło do egzystencjalnej pustki bohatera, rozczarowania i poczucia bezsilności. Różewicz pokazuje w ten sposób, że wojna nie prowadzi jedynie do apoteozy kanonu bohaterów, wysławionych przez historię, ale pozostawia po sobie żniwo – pokolenie ludzi zdegradowanych emocjonalnie i naznaczonych traumą.

Z drugiej strony w literaturze wszechobecne jest zjawisko heroizacji bohaterów. Klasycznym wzorcem tego sposobu kreacji jest „Iliada” Homera. Bohaterowie utworu w istocie bardziej przypominają bogów niż ludzi, obdarzeni są siłą i odwagą, ich działania wyznacza dokładnie określona hierarchia wartości. Zarówno Achilles, jak i Hektor to herosi, którzy słyną ze swojej waleczności i gotowości do poświęceń, reprezentują tradycyjny dla kultury europejskiej etos bohatera – wielkiego wojownika, oddanego swojej sprawie i sprawie ojczyzny herosa. Zabieg heroizacji kształtuje podniosłość eposu, uszlachetnia bohaterów i ich postawy, a co za tym idzie, wpływa na kulturotwórczą rolę utworu.

Kontekstem do kreacji postaw heroicznych była także epoka średniowiecza i kształtowanie się uniwersalistycznej kultury europejskiej. Stosunki zależności feudalnych doprowadziły do wyodrębnienia się stanu rycerskiego, dla którego charakterystyczny stał się ideał wojownika bez skazy, broniącego wiary i ojczyzny. Średniowieczny etos rycerski przedstawiony jest w „Pieśni o Rolandzie”. W postaci głównego bohatera, będącego rycerzem Karola Wielkiego, streszcza się honorowy kodeks postępowania według średniowiecznych przekonań. W tym czasie ukształtowały się także dwa inne wzorce parenetyczne: ascetycznego świętego i dobrego władcy. Na ich powstanie miały wpływ: dominująca w Europie religia chrześcijańska i związany z nią dualizm średniowieczny, a także determinujący stosunki społeczne system gospodarczy oraz charakterystyczny dla początków epoki ustrój, jakim była monarchia patrymonialna. Heroizacja bohaterów w literaturze i kulturze średniowiecza wpłynęła na dydaktyczny charakter dzieł z tej epoki.

Literatura jest jednocześnie obrazem danego społeczeństwa, jak i czynnikiem, mającym wpływ na jego system przekonań i wartości. Przedstawia rozmaite wzorce osobowe, posługując się różnymi strategiami kreacji bohaterów. Klasyczny zabieg heroizacji postaci miał na celu stworzenie swoistego dekalogu pożądanych społecznie zachowań i zhierarchizowanie wartości. Natomiast deheroizacja bohaterów literackich, która znacząco wzrosła po tragicznych i niemal absurdalnych wydarzeniach wieku XX, zdaje się obnażać prawdę o człowieku, który bywa słaby i poniżony.

Ocena pracy

1. Spełnienie formalnych warunków polecenia: 1 pkt – wypracowanie w całości spełnia formalne warunki:
   • znajduje się w nim odwołanie do lektury obowiązkowej („Małej Apokalipsy” Tadeusza Konwickiego, „Iliady” Homera, „Pieśni o Rolandzie”)
   • w całości dotyczy problemu wskazanego w poleceniu
   • jest wypowiedzią argumentacyjną
   • nie zawiera kardynalnego błędu rzeczowego.
2. Kompetencje literackie i kulturowe: 16 pkt
   • w wypracowaniu wykorzystano w pełni funkcjonalnie „Małą Apokalipsę” Tadeusza Konwickiego (funkcjonalna analiza destrukcji osobowości bohatera, pełne wnioskowanie argumentacyjne dotyczące wpływu czynników zewnętrznych na proces deheroizacji postaci); również w pełni funkcjonalnie wykorzystano odniesienie do „Kartoteki” Tadeusza Różewicza (rozpad systemu wartości, rozpad osobowości, deheroizacja bohatera w kontekście wydarzeń historycznych i ich wpływu na kształtowanie kondycji jednostek) oraz przykłady literackie ilustrujące heroizację bohaterów: „Iliadę” Homera (kreację herosów ucieleśniających męstwo i oddanie sprawie, o którą walczą) i „Pieśń o Rolandzie” (średniowieczny epos obrazujący kształtowanie się etosu rycerskiego)
   • funkcjonalnie wykorzystano również konteksty interpretacyjne (historycznoliteracki – kreacje bohaterów o cechach charakterystycznych dla epoki; literacki – wykorzystanie czwartego utworu literackiego do zobrazowania i pogłębienia problemu heroizacji i deheroizacji)
   • bogata argumentacja
   • funkcjonalność omówienia dzieł literackich i wykorzystane konteksty interpretacyjne świadczą o erudycji zdającego.
3. Kompozycja wypowiedzi
   • 3a. Struktura wypowiedzi: 3 pkt – elementy treściowe zostały w całej pracy zorganizowane problemowo; podział wypowiedzi poprawny zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie struktury akapitów; zamysł kompozycyjny zrealizowany w sposób wyrazisty i konsekwentny; występuje 1 zaburzenie w spójności.
   • 3b. Spójność wypowiedzi: 3 pkt – wywód w całości uporządkowany i spójny.
   • 3c. Styl wypowiedzi: 1 pkt – adekwatny do sytuacji komunikacyjnej, jednorodny.
4. Język wypowiedzi
   • 4a. Poprawność językowa: 5 pkt – szeroki zakres środków językowych (zróżnicowana składnia, leksyka) umożliwiających pełną i swobodną realizację tematu; 6 błędów językowych obniża ostateczną ocenę wypowiedzi.
   • 4b. Poprawność ortograficzna: 2 pkt – praca bez błędów ortograficznych.
   • 4c. Poprawność interpunkcyjna: 2 pkt – praca zawiera 1 błąd interpunkcyjny.

   Łącznie: 33 punkty

Przykład 2.

Heroizacja to zabieg nadawania postaci literackiej charakteru bohatera, przedstawianie jej cech osobowości i wszelkich zachowań jako idealnie dobrych, a czynów – jako nieskalanych szarością moralną i nieskończenie doskonałych. Taki sposób przedstawienia powszechny był już w starożytności, i dalej, w często uświęcającym opisywanych bohaterów średniowieczu. Heroizacja jest stosowana do dziś, jednak powszechniejszy stał się zabieg przeciwny: deheroizacja. Polega ona na kształtowaniu postaci poprzez nadanie i uwypuklenie jej cech negatywnych, pokazywanie najgorszych jej uczynków bez żadnych apologii, zwracanie uwagi na błędy przez nią popełniane i odbieranie cech wspierających idealistyczny odbiór bohatera jako herosa.

Tak przedstawiany jest bohater „Małej Apokalipsy” Konwickiego. Jest on pisarzem – który od siedmiu lat nie pisze. Należał do AK, potem do partii rządzącej – z której go wyrzucono. Ma związek ze środowiskami opozycyjnymi – jednak nie jest aktywnym działaczem antyrządowym. Mówi, że jest wolny – tkwi w bezradnym zastoju. Gdy temu zmęczonemu życiem, pesymistycznemu mężczyźnie, któremu dni mijają na zastanawianiu się nad śmiercią, zostaje zasugerowane dokonanie samobójstwa poprzez samospalenie, jego inicjalną reakcją nie jest idealistyczne uniesienie, a bunt i oburzenie. Okazuje się, że nie jest to człowiek stały w wierze i ideach, od zawsze zdecydowany i niezmienny w oczywistym i świętym poświęceniu jednoznacznemu dobru. Razem z nim przechodzimy przez wszystkie jego błędy i życiowe obrzydlistwa. Przynależność do partii, sprzedajność swoich umiejętności i wykorzystywanie ich do tworzenia hymnów na cześć reżimu, obłuda i okłamywanie samego siebie aż do pewności, że nie popełnia się wcale żadnego grzechu. Jednak młodość innych osób przeraża go równie silnie. Biorąc pod uwagę jego ciągłe przemyślenia na temat własnego zgonu, zmian otaczającego go świata i swojego testamentu, jest zaskakująco mało oswojony z ideą śmierci, swojej i świata. Jego świat się kończy, a on nie patrzy na to ze zgodą i spokojem. To apokalipsa. Jego własna, prywatna – mała. Koniec jego życia i rzeczywistości takiej, jak on ją odbiera. To postać realistyczna, i dzięki użyciu jej jako głównego bohatera autor jest w stanie przekazać nam jako odbiorcom skomplikowany obraz czasów, w jakich przyszło mu żyć, różnych stron problemów. Zostawia nam miejsce na własną interpretację i własne wnioski, przekazując wszystkie odcienie szarości w nieoczywistych zagadnieniach moralnych – nie narzuca wyidealizowanego obrazu własnej myśli i interpretacji rzeczywistości.

Inaczej postępuje Henryk Sienkiewicz opowiadając historię tytułowego bohatera w „Panu Wołodyjowskim”. Funkcja tej powieści to przypominanie o lepszych czasach Rzeczypospolitej, sławne pokrzepienie serc żyjących w trudnej rzeczywistości Polaków – stroni od głębokich analiz i wnikliwych przemyśleń, a więc świat staje się spolaryzowany, a dobro i zło to dwa oddalone od siebie bieguny. Zachowania zarówno Michała Wołodyjowskiego, jak i jego przyjaciół jawią się jako chwalebne, mądre i odważne, jako że postaci te należą do strony „dobrej”. Kontrastowe jest to poprzez zezwierzęcone opisy strony „złej”. Tatarzy to zdeheroizowani ledwo-ludzie, dzika wataha, bezmózga masa wyjąca i skomląca. Ciemne, brudne, wściekłe i bezduszne ciała rzucające się na bohaterów uświęconych swoją przynależnością do narodu polskiego. Patriotyzm i honor nawet nie są brane pod uwagę jako możliwe wartości kierujące Turkami, zarezerwowane są dla Polaków, którzy oczywiście przestrzegają ich z nabożnością. Sięga to ekstremum w finale powieści. Wołodyjowski, ponieważ nie jest w stanie obronić zamku, postanawia, że wysadzi siebie razem z budowlą – do takiego stopnia chce bronić swojego honoru i danego słowa. W tym momencie brawura bierze górę nad logiką – bohater nie myśli, że mógłby przysłużyć się ojczyźnie lepiej, pozostając żywym i walcząc. Przemyka mu przez myśl, że jego samobójcze poświęcenie skrzywdzi Basię, która uciekła przed swoim tatarskim porywaczem i cudem unikając śmierci, sama odbiła się z jego rąk, tylko dla niego. I Wołodyjowski, ze słowami „nic to”, skazuje siebie na śmierć, a swoją żonę na niewymowne cierpienie. Ustanawianie honoru na miejscu nadrzędnym, ponad miłością, wspólnym dobrem czy życiem, jest zabiegiem bardzo powszechnym przy heroizacji bohatera – a nieokupione wątpliwościami poświęcenie samego siebie, a czasem też innych, to esencja heroizmu.

Podobne zachowania zaobserwować można w „Pieśni o Rolandzie”, która jest jednym z najbardziej znanych eposów rycerskich – dosłownie jest to pieśń o bohaterskich czynach, stanowi więc najbardziej klasyczny przykład heroizacji postaci. Osiągnięta jest przy użyciu podobnych środków jak w „Panu Wołodyjowskim”, który czerpie z tej i innych średniowiecznych pieśni inspirację, będąc powieścią historyczną. Mamy więc kontrast, ponownie – wrogowie Rolanda to podstępni, krwiożerczy poganie, niegodni go choćby dotknąć; podczas gdy sam rycerz to człowiek Boży, oddany ojczyźnie i pewien swojej racji. Wykazuje się niesamowitą odwagą i by nie zachować się, w swojej opinii, niehonorowo, nie wzywa pomocy, gdy wpada w zasadzkę – przez co zostaje zabity cały jego oddział, on sam, a potem z rozpaczy umiera także jego narzeczona. Jednak jego śmierć nie jest wcale tak spontaniczna – świadomie decyduje się nie wołać po posiłki, a umierając zachowuje pełną trzeźwość umysłu. Heroiczny wysiłek zapobiega jego śmierci od uderzenia wrogiego miecza – w stanie, w którym nie powinien już wykonywać żadnych funkcji życiowych zabija rzucającego się na niego nieprzyjaciela, usiłuje złamać swój miecz uderzając nim niezliczoną ilość razy o kamień, jednak przekonuje się, że jest to niemożliwe. Mówi więc do swojego miecza czując zbliżającą się śmierć, biegnie na miejsce idealne do dokonania żywota. Tam układa się w rytualny sposób, modli się i dopiero wtedy jego dusza zabrana zostaje przez Boga do nieba. Heroizacja śmierci Rolanda jest dociągnięta do absolutnych wyżyn i współczesny czytelnik widzi w niej groteskę i absurd – oryginalny Roland został po prostu zabity wraz ze swoim oddziałem po walce z Baskami, jednak pieśń rozwija tę ideę, mityzuje tego bretońskiego hrabiego jako nieskalanego świętego herosa.

Zarówno heroizacja, jak i deheroizacja to techniki, które kształtują odbiór tekstu przez czytelnika, pomocne w przekazywaniu przez niego własnych myśli i emocji związanych z opisywanym tematem – poprzez ich zastosowanie osiąga się konkretny cel: perswazję emocjonalną. Deheroizacja użyta wobec głównego bohatera i narratora urealnia jego odbiór jako postaci i może nawet sprawiać, że będzie on bliższy osobie czytającej tekst, pełen wad, nawet jeśli nie sympatyczny√ to bardziej realny. Jednakże używana do portretowania całych grup ludzi jest dość niebezpieczna – może wręcz wspierać myśli ksenofobiczne i rasistowskie. Heroizacja tymczasem stosowana wobec jakiejkolwiek grupy czy jednostki nie jest niczym nagannym, dopóki nie przesłania ważnych problemów w przedstawianym temacie, bo może stawać się formą zakłamania, a w dobrej czy złej wierze – nie ma to znaczenia. Ponadto, w obecnych czasach czytający łatwo może odebrać znaczny jej stopień jako cynizm, albo coś komicznego w swoim absurdzie. Obie techniki umiejętnie stosowane to bardzo ważne i powszechne narzędzia, używane od zarania literatury, żadna nie jest z natury lepsza niż druga. Kluczem do ich użycia jest zachowanie równowagi.

Ocen pracy

1. Spełnienie formalnych warunków polecenia: 1 pkt – wypracowanie w całości spełnia formalne warunki:
   • znajduje się w nim odwołanie do lektury obowiązkowej („Małej Apokalipsy” Tadeusza Konwickiego, „Pieśni o Rolandzie”)
   • w całości dotyczy problemu wskazanego w poleceniu
   • jest wypowiedzią argumentacyjną
   • nie zawiera kardynalnego błędu rzeczowego.
2. Kompetencje literackie i kulturowe: 14 pkt
   • w wypracowaniu wykorzystano w pełni funkcjonalnie „Małą Apokalipsę” Tadeusza Konwickiego (funkcjonalna analiza przyczyn i znaczenia deheroizacji bohatera dla przesłania powieści); również w pełni funkcjonalnie wykorzystano „Pana Wołodyjowskiego” Henryka Sienkiewicza (heroizm jako suma sprzeczności, analiza kontrastu jako zabiegu literackiego stanowiącego podłoże heroizacji bohatera) oraz „Pieśń o Rolandzie” (heroizacja postaci bohatera na tle skontrastowanych postaw stron walczących, sakralizacja postaci jako zabieg literacki służący heroizacji bohatera)
   • częściowo funkcjonalnie wykorzystany kontekst historycznoliteracki (odniesienie postaci Michała Wołodyjowskiego do kreacji średniowiecznych rycerzy)
   • zadowalająca argumentacja
   • funkcjonalność omówionych dzieł literackich i wykorzystany częściowo funkcjonalnie kontekst interpretacyjny świadczą o erudycji zdającego.
3. Kompozycja wypowiedzi
   • 3a. Struktura wypowiedzi: 3 pkt – elementy treściowe zostały w całej pracy zorganizowane problemowo; podział wypowiedzi poprawny zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie struktury akapitów; zamysł kompozycyjny zrealizowany w sposób konsekwentny.
   • 3b. Spójność wypowiedzi: 3 pkt – wywód w całości uporządkowany i spójny; 1 zaburzenie spójności wewnątrz akapitu.
   • 3c. Styl wypowiedzi: 1 pkt – adekwatny do sytuacji komunikacyjnej, jednorodny.
4. Język wypowiedzi
   • 4a. Poprawność językowa: 3 pkt – szeroki zakres środków językowych (zróżnicowana składnia, leksyka) umożliwiających pełną i swobodną realizację tematu; 11 błędów językowych obniża ostateczną ocenę wypowiedzi.
   • 4b. Poprawność ortograficzna: 2 pkt – praca bez błędów ortograficznych.
   • 4c. Poprawność interpunkcyjna: 1 pkt – praca zawiera 9 błędów interpunkcyjnych.

   Łącznie: 28 punktów

Temat 6. Rozważ, jaką rolę odgrywa autobiografizm w kreacji świata w dziełach literackich różnych epok.

„Autobiografizmu czy reprezentowanej przez pisarza postawy autobiograficznej w literaturze nie należy rozpatrywać w kategoriach dokumentalnego i szczegółowego odzwierciedlenia życia jednostki. Jest to raczej konwencja, która zależnie od kultury artystycznej i światopoglądu epoki, w różnym stopniu i w różny sposób dopuszcza do ujawnienia podmiotowego „ja”, posiadającego cechy autora, mniej lub bardziej zauważalne”. (Edyta Dziewońska)

Rozważ, jaką rolę odgrywa autobiografizm w kreacji świata w dziełach literackich różnych epok. Punktem wyjścia do rozważań uczyń fragment tekstu Edyty Dziewońskiej.
W pracy odwołaj się do:

• wybranej obowiązkowej – wybranej spośród lektur wymienionych na początku arkusza egzaminacyjnego
• innych utworów literackich
• wybranego kontekstu.

Przykładowe ocenione rozwiązania

Przykład 1.

Autobiografizm jest strategią artystyczną, polegającą na czerpaniu autora z własnych przeżyć i doświadczeń w procesie kreacji dzieła. W gatunkach literackich, takich jak dzienniki czy pamiętniki, biografia autora jest podstawowym kontekstem do odczytania utworu. W innych natomiast, np. powieściach lub nowelach, autobiografizm wydaje się drugorzędną kategorią. Jednak nie sposób całkowicie oddzielić dzieło od jego twórcy – według Edyty Dziewońskiej każdy utwór posiada cechy autora mniej lub bardziej bezpośrednio, w zależności od kultury i światopoglądu epoki, w której powstawał. Zgadzam się z tezą postawioną przez autorkę, że strategia autobiograficzna nie polega na szczegółowym udokumentowaniu życia pisarza, ale na ujawnieniu jego przeżyć w różnym stopniu i na rozmaite sposoby.

W literaturze polskiej autobiografizm zaczyna odgrywać znaczącą rolę już w renesansie. Poeta doctus – Jan Kochanowski z osobistej tragedii czyni główny temat Trenów, w których jako ojciec, opłakujący śmierć córki, staje się podmiotem lirycznym wyrażającym ból i cierpienie poety. W cyklu utworów można zaobserwować przebieg żałoby (od rozpaczy w początkowych trenach, przez kontestację bólu, zwątpienie, pogodzenie z losem obecne w końcowych trenach, aż po odzyskanie równowagi , przypieczętowane refleksją w ostatnim trenie zatytułowanym „Sen”), a wraz z nim ewoluujący światopogląd autora. W szczegółowy i pełen egzaltacji sposób opisuje on zmarłą Orszulkę, a także próbuje doszukać się sensu w przeżywanym cierpieniu i rozpaczy. Doświadczenia Kochanowskiego czynią z Trenów osobisty opis przeżyć i emocji twórcy – to jest właśnie autobiograficzna esencja dzieła, która wybrzmiewa wraz z całą gamą uczuć autora.

Już w starożytności autorzy obficie czerpali z własnej biografii. Pamiętniki rzymskiego wodza Gajusza Juliusza Cezara z I wieku p.n.e. „O wojnie galijskiej” są nie tylko opisem działań wojennych, ale wprowadzeniem nowego stylu pisania pamiętników – trzecioosobowej narracji, koncentrującej się na przedstawieniu faktów zamiast ocen i wartościujących opinii. Cezar starał się opisać doświadczenia wojny w sposób jak najbardziej obiektywny i wiarygodny. Jednak to pozorne wyzbycie się podmiotowego „ja” nie oddziela dzieła od autora, który dokonuje zręcznej selekcji opisanych wydarzeń – rezygnuje z przedstawienia motywów walki, nadając jej pozory wojny obronnej, a o klęskach pisze z pełnym przekonaniem, że z wojny wyjdzie ostatecznie zwycięsko. Chwilami w narracji wodza odzywa się zniecierpliwienie, gniew – nic w tym dziwnego, bo w istocie pisze on o rywalach i osobistych wrogach. Formalnej podmiotowości przeciwstawia się subiektywizm wewnętrzny, trudność w powściąganiu silnych emocji, które równoważy sumienny rozkład blasków i cieni. Wszystkie te elementy czynią z pamiętników Cezara dzieło typowo autobiograficzne, a pod usilnym zachowaniem obiektywizmu ukrywa się świadomie kreowana przez autora propaganda.

Literatura współczesna również na różne sposoby ujawnia cechy i doświadczenia pisarza. W „Trans-Atlantyku” jeden z najwybitniejszych polskich pisarzy – Witold Gombrowicz – na podstawie własnych przeżyć kreuje kontrowersyjną opowieść o życiu na emigracji. Choć sam autor przyznaje, że jest to fantazja i satyra, wymyślona w luźnym związku z rzeczywistością, to niewątpliwie utkana została z osobistych doświadczeń. Bohater „Trans-Atlantyku” nosi nazwisko Gombrowicz i tak jak pisarz udaje się statkiem o imieniu „Chrobry” na emigracje do Argentyny w 1939 roku. Wydarzenia takie jak wizyta w poselstwie czy kłótnia z tamtejszym pisarzem także odpowiadają rzeczywistym przeżyciom literata. Świat przedstawiony w powieści wydaje się groteskowym obrazem refleksji i doświadczeń Gombrowicza. W ten sposób próbuje on rozliczyć się z własną dezercją z ojczyzny i tzw. kompleksem polskim – poczuciem niższości Polaków wobec kultury zachodniej, przytłoczonych własną historią i tradycją. „Trans-Atlantyk” to utwór w przeważającej części fikcyjny – nie jest dokumentalnym opisem życia na emigracji, ale wykorzystaniem własnych przeżyć do postawienia diagnozy społeczeństwu polskiemu oraz odrzucenia wszelkich konwencji i autorytetów w imię własnej twórczości.

Autobiografizm w literaturze wybrzmiewa na wiele sposobów. Czasem autor ujawnia się w sposób dosłowny i bezpośredni, a czasem podmiotowe „ja” daje o sobie znać niezwykle subtelnie. Przybiera różne formy ze względu na kontekst i charakterystykę epoki, jest konsekwencją osobowości autora – jego przeżyć i emocji – oraz świadomie dokonywanej kreacji w akcie tworzenia dzieła. Amerykański przedstawiciel modernizmu T.S. Eliot w swoich esejach podkreślał, że sztuka powinna, jako ucieczka od osobowości, być całkowicie oddzielona od artysty. W przeciwnym nurcie podążali zwolennicy konfesji w literaturze, polegającej na zindywidualizowaniu dzieła, opisaniu przeżyć jednostki. Mimo rozpatrywania koncepcji autobiograficznej w różnych ujęciach literatura umożliwia pełniejsze poznanie człowieka, który jest przecież tylko sumą własnych doświadczeń.

Ocena pracy

1. Spełnienie formalnych warunków polecenia: 1 pkt – wypracowanie w całości spełnia formalne warunki:
   • znajduje się w nim odwołanie do lektury obowiązkowej („Trenów” Jana Kochanowskiego)
   • w całości dotyczy problemu wskazanego w poleceniu
   • jest wypowiedzią argumentacyjną
   • nie zawiera kardynalnego błędu rzeczowego.
2. Kompetencje literackie i kulturowe: 16 pkt
   • w wypracowaniu wykorzystano w pełni funkcjonalnie „Treny” Jana Kochanowskiego (funkcjonalne odniesienie do biografii poety wsparte analizą kompozycji i wymowy cyklu, wnioskowanie argumentacyjne dotyczące elementów autobiograficznych w dziele Kochanowskiego); również w pełni funkcjonalnie wykorzystano odniesienie do pamiętników Cezara „O wojnie galijskiej” (analiza elementów subiektywnych i obiektywnych w utworze w powiązaniu z osobistymi doświadczeniami ich autora) oraz autobiograficzny charakter „Trans-Atlantyku” Witolda Gombrowicza (funkcjonalna analiza elementów biografii pisarza wykorzystanych w powieści)
   • funkcjonalnie wykorzystano również kontekst biograficzny w analizie wszystkich utworów literackich
   • bogata argumentacja
   • funkcjonalność omówienia dzieł literackich oraz wykorzystanie kontekstu interpretacyjnego świadczą o erudycji zdającego.
3. Kompozycja wypowiedzi
   • 3a. Struktura wypowiedzi: 3 pkt – elementy treściowe zostały w całej pracy zorganizowane problemowo; podział wypowiedzi poprawny zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie struktury akapitów; zamysł kompozycyjny zrealizowany w sposób wyrazisty i konsekwentny.
   • 3b. Spójność wypowiedzi: 3 pkt – wywód w całości uporządkowany i spójny.
   • 3c. Styl wypowiedzi: 1 pkt – adekwatny do sytuacji komunikacyjnej, jednorodny.
4. Język wypowiedzi
   • 4a. Poprawność językowa: 6 pkt – szeroki zakres środków językowych (zróżnicowana składnia, leksyka) umożliwiających pełną i swobodną realizację tematu; 4 błędy językowe obniżają ostateczną ocenę wypowiedzi.
   • 4b. Poprawność ortograficzna: 2 pkt – praca bez błędów ortograficznych.
   • 4c. Poprawność interpunkcyjna: 2 pkt – praca zawiera 3 błędy interpunkcyjne.

   Łącznie: 34 punkty

Przykład 2.

Fragment tekstu Edyty Dziewońskiej rzuca nowe światło na koncepcje postawy lub tworów autobiograficznych. Dziewońska zauważa, że sposób w jaki przedstawiamy rzeczywistość, w tym nas samych, żywo czerpie z możliwości naszego otoczenia, wliczając w to również osiągnięcia epoki. Jednak pytanie, jakie powinniśmy sobie postawić, dotyczy w gruncie rzeczy nie tylko zdolności do introspektywnej analizy podmiotu, ale i odwołuje się do samej koncepcji prawdy uniwersalnej o człowieku oraz nawiązuje do wyjątkowo żywego ostatnimi czasy relatywizmu. Problematyka ta więc wzbija się znacznie wyżej, ponad mianownik jednostkowy, sięgając do problemu, który człowiek jako byt rozumny, na swej drodze powinien rozważyć.

Rozprawiając na temat związany z autobiografią, nie sposób nie wspomnieć o osiągnięciach naukowych, wpływających na zmianę w postrzeganiu ludzkich zachowań i ich źródło. Na początku XX w. Zygmund Freud poprzez swoją teorię psychoanalizy, zapoczątkował niezwykle znaczący dla obecnego kształtu nauki proces stopniowego wyłamywania się psychologii z dziedzin filozoficznych. Poprzez pochylenie się nad człowiekiem jako niezwykle skomplikowaną maszyną, zwierzęciem mogącym jednak myśleć w sposób abstrakcyjny i obdarzonym samoświadomością, szansę na nowe światło zyskała powieść psychologiczna. Przykładem takiego dzieła mogłaby być „Cudzoziemka” autorstwa Marii Kuncewiczowej. Pisarka miała podobno zakląć w postaciach Róży i jej córki swoje relacje z matką, swoje trudne przeżycia. Wpływ nauki na dzieło niezwykle uwidacznia się w scenach ukazujących wewnętrzne życie róży, to, jak zdziera przed sobą (chociażby na chwilę) kolejne warstwy masek, czy to stojąc przed lustrem, czy patrząc na obdrapane nogi wiekowego stołu. Śledząc wspomnienia bohaterki, możemy zauważyć, jak historia zdominowana jest przez zakorzenione we wczesnym dzieciństwie i latach młodzieńczych poczucie niesprawiedliwości oraz osamotnienie, jak bardzo doświadczenie, o którym bezpośrednio już nie rozmyślamy, staje się ciężarem rzutującym na nas do momentu, aż nie uświadomimy sobie, że tak jest, aż nie przebaczymy sobie z przeszłości.

Wpływ epoki na autobiograficzne postrzeganie siebie nie musi być spowodowany jednak jedynie rozwojem nauki. Jego źródłem może być równie rozwój tendencji charakterystycznych dla danego okresu literackiego, jego założenia programowe i wynikający z nich sposób postrzegania świata. Taką epoką jest niewątpliwie romantyzm. I choć kreacje bohaterów romantycznych to kreacje fikcyjne, można uznać, że obecne są w nich elementy autobiograficznej refleksji ich twórców. W kontekście stwierdzeń Dziewońskiej można uznać, że taka właśnie konwencja obecna jest w III części „Dziadów” Adama Mickiewicza. Elementy autobiografizmu wynikają tu z próby oddania przeżyć samego poety, który w kreacji Konrada oddaje swoje przeżycia związane z procesem filomatów i filaretów, uwięzieniem i wreszcie skazaniem na „banicję” – nakazem opuszczenia rodzinnych stron. Dziewońska pisze, że kreacja autobiograficzna „w różnym stopniu i w różny sposób dopuszcza do ujawnienia podmiotowego „ja”, posiadającego cechy autora, mniej lub bardziej zauważalne”. W dramacie Mickiewicza są one obecne zarówno w kreacji Konrada–poety, ale również w „Ustępie”, w wierszu „Do przyjaciół Moskali”, w którym autor dzieli się swoimi przeżyciami i refleksjami natury osobistej, których podłożem jest spotkanie Mickiewicza z gronem rosyjskich twórców i buntowników.

Czasami realizacje autobiograficzne potrafią zaskoczyć odbiorców. Nowe epoki stawiają przed człowiekiem nowe problemy i zmuszają do ciągłego odnajdywania się w rzeczywistości przez jednostkę i jak wiadomo nie wszystkim się to udaje. Widoczny w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku podział na bajecznie bogatych ludzi sukcesu oraz na obywateli borykających się ze skrajnym ubóstwem i trudnościami związanymi z lokacją ich miejsc zamieszkania widać było szczególnie w metropoliach takich jak np. Nowy York. Życie tej ciemniejszej strony miasta opisuje m.in. Jim Carell w swojej powieści „Przetrwać w Nowym Yorku”. W książce możemy natrafić na obraz świata niezwykle okrutnego, w którym autor sam dojrzewał i któremu dał się porwać. Sytuacja ekonomiczna i pewne czynniki, jak choćby rozpowszechnienie nowych narkotyków czy wpływ rówieśników, sprawiły, że autor swoją historię opowiada na wpółprzytomnie. Kształt świata zaciera się przez stany umysłu bohatera pogrążonego w pustce. Nowe normy kulturowe, mimo nastawienia na liberalny i nieskrępowany rozwój społeczeństwa, niosą zgubę tym, którzy urodzili się w „złej” jego części.

Śledząc nauki chociażby przytoczonego przeze mnie Zygmunta Freuda, możemy natrafić na przekonanie, jakoby kultura była źródłem cierpienia. Kultura przez jaką właściwie pojmujemy wszelkie świadectwa naszego rozwoju, wzrostu epoki. Nieustanny rozwój wymusza na jednostce kolejne ustępstwa i de facto buduje jej sztuczny wizerunek od podstaw. Jak zauważył Hegel, decyzji przeszłości nie można oceniać w kontekście naszego punktu widzenia, czyli nie powinniśmy poddawać ich ocenie. Człowiek stoi przeto przed bardzo poważnym pytaniem natury epistemologicznej odnośnie prawd uniwersalnych, mianowicie (jeśli takowe istnieją), to czy tyczą się bezpośrednio człowieka oraz czy kultura i twórczość jest ich reperkusją, czy stłumieniem? Na te pytania trudno jest odpowiedzieć, szczególnie że źródłem refleksji jest motyw autobiograficzności. Wydaje mi się więc, że próba wyselekcjonowania przez nas informacji „prawdziwych” z tekstu jest tak samo szkodliwa (a może i bardziej) jak zawierzenie w pełni autorowi opisującemu siebie w swoich czasach.

Co może być w końcu prawdziwsze od rzeczywistej myśli, nawet tej pozbawionej dziś dla nas sensu? Z kolei to, czy opisowi zawierzymy, czy nie, jest już bezpośrednio sprawą każdego z nas, tego, jak każdy z nas rozdziela byt od czasu.

Ocena pracy

1. Spełnienie formalnych warunków polecenia: 1 pkt – wypracowanie w całości spełnia formalne warunki:
   • znajduje się w nim odwołanie do lektury obowiązkowej („Dziadów” cz. III Adama Mickiewicza)
   • w całości dotyczy problemu wskazanego w poleceniu
   • jest wypowiedzią argumentacyjną
   • nie zawiera kardynalnego błędu rzeczowego.
2. Kompetencje literackie i kulturowe: 16 pkt
   • w wypracowaniu wykorzystano w pełni funkcjonalnie „Dziadów” cz. III Adama Mickiewicza (funkcjonalne odniesienie do biografii poety i jej elementów obecnych w kreacji Konrada – poety oraz odniesienia do tej biografii obecne w „Ustępie”), funkcjonalne wykorzystanie „Cudzoziemki” Marii Kuncewiczowej (analiza postawy i przeżyć Róży ujawniające relacje autorki powieści z matką i jej młodzieńcze doświadczenia), funkcjonalne odniesienie do powieści Jima Carella (przeniesienie osobistych doświadczeń z życia w metropolii na sposób kreacji przestrzeni i jej oddziaływania na człowieka)
   • w pełni funkcjonalnie wykorzystano konteksty interpretacyjne: psychologiczny (teoria Zygmunta Freuda), historycznoliteracki (cechy romantyzmu) oraz kulturowy (analiza funkcjonalne odwołania do miasta jako znaku kulturowego)
   • bogata argumentacja
   • funkcjonalność omówienia dzieł literackich oraz wykorzystanie kontekstu interpretacyjnego świadczą o erudycji zdającego.
3. Kompozycja wypowiedzi
   • 3a. Struktura wypowiedzi: 3 pkt – elementy treściowe zostały w całej pracy zorganizowane problemowo; podział wypowiedzi poprawny zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie struktury akapitów; zamysł kompozycyjny zrealizowany w sposób wyrazisty i konsekwentny.
   • 3b. Spójność wypowiedzi: 3 pkt – wywód w całości uporządkowany i spójny;
   • 3c. Styl wypowiedzi: 1 pkt – adekwatny do sytuacji komunikacyjnej, jednorodny.
4. Język wypowiedzi
   • 4a. Poprawność językowa: 2 pkt – szeroki zakres środków językowych (zróżnicowana składnia, leksyka) umożliwiających pełną i swobodną realizację tematu; 13 błędów językowych obniża ostateczną ocenę wypowiedzi.
   • 4b. Poprawność ortograficzna: 1 pkt – w pracy popełniono 2 błędy ortograficzne.
   • 4c. Poprawność interpunkcyjna: 1 pkt – praca zawiera 8 błędów interpunkcyjnych.

   Łącznie: 28 punktów

Najważniejsze wnioski z przykładowych prac

Oba przykłady pokazują, jak szeroko można interpretować rolę aluzji literackiej i jak różnorodne konteksty (m.in. romantyczny, pozytywistyczny, biblijny, mitologiczny, filozoficzny) można w tym celu wykorzystać. Z punktacji wynika, że kluczowe znaczenie mają:

• Precyzyjne odniesienia do lektur obowiązkowych.
• Wieloaspektowa analiza wpływu aluzji na fabułę, postaci i interpretację dzieła.
• Rozpoznanie i zrozumienie kontekstów literackich, kulturowych, a nawet biograficznych.
• Logiczna i spójna kompozycja tekstu.
• Poprawność językowa i ortograficzna oraz w miarę możliwości – dbałość o interpunkcję.

Jak przygotować się do napisania własnego wypracowania?

1. Zrozum temat: Przemyśl dokładnie, co oznacza „aluzja literacka” i jak może się objawiać w różnych epokach, stylach i gatunkach.
2. Dobierz lektury obowiązkowe i uzupełniające: Sprawdź, które z nich najlepiej pasują do tematu. W przykładach jest to m.in. „Wesele” Wyspiańskiego czy „Lalka” Prusa.
3. Znajdź konteksty: Mogą to być odniesienia biblijne, mitologiczne, historyczne czy filozoficzne. Im lepiej zrozumiesz tło utworu, tym trafniejsze będą Twoje spostrzeżenia.
4. Zadbaj o strukturę: Rozplanuj akapity, wyraźnie oddziel wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Wstęp ma wprowadzać w temat, rozwinięcie – prezentować argumentację, a zakończenie – podsumować wnioski.
5. Unikaj błędów językowych: Regularne ćwiczenia w pisaniu, czytaniu i analizie tekstów pozwolą Ci uniknąć powielania tych samych uchybień.

Podsumowanie

Opracowując polski rozszerzony wypracowanie, pamiętaj, że kluczowe znaczenie ma nie tylko sama znajomość treści lektur, ale także umiejętne łączenie ich z dodatkowymi kontekstami i interpretacjami. Przywołane przykłady wyraźnie pokazują, że żadne dzieło nie powstaje w kulturowej próżni, a aluzja literacka stanowi ważny element wzbogacający zarówno warstwę fabularną, jak i kreacje bohaterów. Dzięki świadomemu wykorzystaniu tej formy nawiązania rozwiniesz swoją argumentację, pogłębisz analizę i uzyskasz wyższą punktację.

Pamiętaj, że regularne ćwiczenie pisania, pogłębianie znajomości literatury oraz rzetelne przygotowanie z zakresu polski rozszerzony wypracowanie to skuteczny przepis na osiągnięcie świetnego wyniku na maturze. Powodzenia!

Zobacz też: Język polski. Poziom rozszerzony. Matura

Źródło: CKE

Wypracowanie maturalne - przykład: Analizując fragment "Ody do młodości" Adama Mickiewicza i wiersz "Któż nam powróci" Kazimierza Przerwy–Tetmajera, porównaj przedstawione w nich obrazy młodego pokolenia oraz stosunek młodych do pokolenia ojców. Wykorzystaj konteksty historycznoliterackie.

Wypracowanie maturalne - przykład: 

Konflikt pokoleń to temat często występujący w literaturze; czasami przedstawiany jest jako niezgoda w rodzinie (Witold i Benedykt Korczyńscy), innym razem jako konflikt pokoleń literackich albo całych generacji. Zawsze wynika ze sprzeczności postaw wobec świata właściwych dla „młodych" i „starych". Bunt wobec zastanego porządku, pragnienie i gotowość zmieniania świata, „synowie" przeciwstawiają zachowawczości „ojców". Problem ten przedstawiony jest w analizowanych wierszach.

Inny świat: wypracowanie. Postępowanie a etyka

Artykuł zawiera przykład wypracowania z Innego świata.

Inny świat: wypracowanie. Postępowanie a etyka

Artykuł zawiera przykład wypracowania z Innego świata.

Język polski. Pisemna matura od 2015 r.

Pisemna matura. Wypracowanie - poziom rozszerzony

Wypracowanie na poziomie rozszerzonym (matura 2015) nie może liczyć mniej niż 300 słów. Jest ono alternatywą dla interpretacji porównawczej utworów literackichw ramach wypowiedzi argumentacyjnej - drugiego zadania na pisemnej części matury z języka polskiego od 2015 r.

Wypracowanie maturalne - przykład: Dwa obrazy prowincji. Porównaj sposoby ich kreacji w podanych fragmentach Pani Bovary Gustawa Flauberta i Republiki marzeń Brunona Schulza.

Wypracowanie maturalne - przykład:

Prowincja to miejsce oddalone od centrum kulturalnego, politycznego, gospodarczego. Ale nie każdy mieszkaniec prowincji jest prowincjuszem, który wstydzi się swojego miejsca zamieszkania, zakładając, że przydaje mu ono kompleksu niższości. Tymczasem prowincjonalność to nie jest określenie miejsca, to cecha sposobu myślenia i stosunku do świata. Prowincjuszem się pozostaje nawet w kulturalnym centrum świata, natomiast człowiek twórczy w oddaleniu od centrum dostrzega szansę poznawania świata i jego współtworzenia. 

Wypracowanie maturalne - przykład: Obraz małej ojczyzny w początkowym fragmencie poematu Tomasza Różyckiego Dwanaście stacji. Jaką rolę odgrywają w tym tekście nawiązania do Pana Tadeusza?

Wypracowanie maturalne - przykład:

Mała ojczyzna, czyli rodzinne strony, prywatna ojczyzna to motyw pojawiający się w literaturze polskiej już w poezji Jana Kochanowskiego. Był to Czarnolas. Do zapisanej w pamięci Litwy, krainy lat dziecinnych powracał w „Panu Tadeuszu” Adam Mickiewicz. Współcześnie czytamy o Lwowie w poezji Zagajewskiego, Wilnie w prozie Konwickiego, Gdańsku w twórczości Chwina albo razem z Rymkiewiczem oglądamy „Zachód słońca w Milanówku.” Obraz miejsca zakorzenienia w twórczości pisarzy wypędzonych ma tę szczególną cechę, że jest idealizowany i nasycony nostalgią.