Żródła i typy homonimii

Scenariusz lekcji poświęconej homonimom.

1. Szkoła: ZS nr 6 w Jastrzębiu Zdroju

2. Klasa: 1 LA, 1 C

3. Przedmiot: język polski

4. Prowadzący: Arkadiusz Żmij – stażysta

5. Program: Pamiętajcie o ogrodach

6. Temat lekcji:Kłopoty z zamkiem w bramie zamkowej, czyli źródła i typy homonimii wyrazów.

7. Cele lekcji:

   1. ogólny: budowanie wiedzy o języku

   2. cele szczegółowe:

      • uczeń rozumie pojęcie komunikacji, języka, znaku(symboliczny, ikoniczny, indeksowy), model komunikacji, gramatyka, system znaków, oralność, tembr, komunikaty niewerbalne, komunikaty werbalne;

      • uczeń określa funkcje tekstu,

8. Metody dydaktyczne:

   1. wykładu z elementami heurezy

   2. ćwiczeń praktycznych

9. Środki dydaktyczne:

   1. tablica

   2. schematy, wykresy, tabele

   3. podręcznik: A. Z. Makowiecki, A. Markowski, W. Paszyński, T. Wroczyński, Pamiętajcie o ogrodach część 1, WSiP: Warszawa,

10. Formy pracy:

    1. zbiorowa

    2. indywidualna

11. Bibliografia:

    1. A. Z. Makowiecki, A. Markowski, W. Paszyński, T. Wroczyński, Pamiętajcie o ogrodach część 1, WSiP: Warszawa,

    2. wykłady ze studiów

KONSPEKT WŁAŚCIWY

I Ogniwo wstępne:

Czynności organizacyjne ok. 5 minut

Wypiszcie sobie w zeszytach znane wam znaczenia wyrazu „babka” (ok. 2 minuty):

1. stara kobieta, staruszka

2. dziewczyna, kobieta

3. ciasto

4. roślina z rodziny babkowatych

5. ryba z rodziny babkowatych

6. rodzaj strzelby, mała armata

7. drobny pieniążek staropolski

Burza mózgów: jak powstały te różne znaczenia? pomysły wypisywane na tablicy. (ok. 3 minut)

Różne znaczenia tego wyrazu powstały one w rezultacie przeniesienia nazwy osoby lub przedmiotu na inną osobę lub przedmiot, na zasadzie podobieństwa ich cech. Matka matki lub ojca jest nie młodą kobietą, nic więc dziwnego, że nazwano „babką” każdą starą kobietę. Później zaczęto tak nazywać w ogóle kobiety nawet młode (np. pot. ładna, zgrabna babka ). Nazwanie „babką” ciasta o charakterystycznym kształcie wiąże się zapewne z podobieństwem do kształtu spódnicy.

II Ogniwo centralne

Ćwiczenie: wypisz znane ci znaczenia następujących wyrazów ok. 10-15 minut

• ognisko

1. «stos drewna, chrustu itp. zapalony pod gołym niebem»

2. «impreza rozrywkowa, urządzana zwykle wieczorem przy palącym się stosie, połączona z występami artystycznymi»

3. «ośrodek, miejsce w którym coś się skupia, które jest siedliskiem, źródłem czegoś; centrum»

4. przestarz. «miejsce, na którym rozpala się ogień (w kuchni, w piecu itp.); ogień palący się w tym miejscu» dziś żywe w terminologii specjalnej i we fraz.

5. fiz. «punkt skupienia przechodzących przez soczewkę lub odbitych od zwierciadła promieni padających na nie równolegle do osi optycznej»

6. med.wet. «miejsce, w którym występują i z którego się szerzą zmiany chorobowe»

• ciało

1. «tkanka mięsna, tłuszczowa, łączna i skórna obrastająca szkielet człowieka lub zwierzęcia»

2. «organizm ludzki lub zwierzęcy (rzadziej roślinny) jako całość; czasem: tułów»
przen. «grono osób, zgromadzenie; personel»

3. «zwłoki»

4. chem.fiz. «ograniczona, uformowana materia; substancja»

• ziemia

1. (jako termin astronomiczny pisze się wielką literą) «trzecia według oddalenia od Słońca planeta Układu Słonecznego, ciało niebieskie o kształcie zbliżonym do elipsoidy obrotowej, obiegające Słońce po orbicie eliptycznej, składające się ze skorupy (litosfery), płaszcza i jądra, siedlisko życia organicznego; glob ziemski, kula ziemska»

2. «wierzchnia warstwa lądu; grunt, gleba»

3. «to, po czym się chodzi, grunt pod nogami; powierzchnia gruntu; potocznie także: podłoga»

4. «teren, obszar stanowiący własność prywatną, spółdzielczą lub państwową, dający właścicielowi zysk z uprawy, z gospodarki hodowlanej, leśnej itp.; grunt, rola»

5. «obszar (zwykle zamieszkany) stanowiący pewną całość (np. etnograficzną, geograficzną), kraina; podniośle: kraj, ojczyzna»

6. hist. «w dawnej Polsce: jednostka administracyjna mniejsza od województwa»

• głowa

1. «część ciała zawierająca mózg i narządy zmysłów, u człowieka i niektórych małp wysunięta ku górze, u zwierząt — ku przodowi»

2. «włosy, uczesanie, fryzura»

3. «życie» (zwykle w utartych wyrażeniach frazeologicznych)

4. «siedlisko rozumu, myśli»

5. «człowiek oceniany ze względu na jego umysłowość»

6. pot. «człowiek, rzadziej zwierzę, jako jednostka»

7. «człowiek stojący na czele jakiejś społeczności, organizacji; zwierzchnik»

8. «o częściach roślin, zwykle ich kwiatach, i samych roślinach kształtem przypominających głowę; także o częściach przedmiotów, zwykle górnej, przedniej, wystającej ich części (często w języku specjalistów z różnych dziedzin)»

W niektórych wypadkach wieloznaczność wyrazów nie wiąże się z ich przenośnym użyciem lecz jest spowodowana przez przypadkową zbieżność form rożnych pod względem pochodzenia wyrazów jak np.

para:

• dwie jednakowe sztuki

• ciało w stanie lotnym

bez:

• krzew

• przyimek oznaczający brak czegoś

Jak nazywają się takie wyrazy?

Są to homonimy – wyrazy mające jednakowe brzmienie z in­nym wyrazem, lecz różniące się od niego etymologią (pochodzeniem), wartością znaczeniową, niekiedy też pisownią. Między homonimami zachodzi zjawisko homonimii. Homonimia jest to jednakowe brzmie­nie wyrazów mających różną war­tość znaczeniową. Homonimia wy­stępuje:

1. w składni, np. zdrada przyjaciela oznacza albo fakt, że przy­jaciel zdradził, albo że został zdra­dzony;

2. w morfologii fleksyjnej i słowotwórczej, np. dam jest formą czasownika dać lub formą dopełnia­cza liczby mnogiej rzeczownika dama; ranny motywowane przez rana lub rano;

3. w słownictwie, np. rola (aktora) i rola (uprawna).

Przyczyny i źródła homonimii?

1. • Przenośne użycie wyrazów jest przyczyną ich wieloznaczności

   • przeniesienia nazwy osoby lub przedmiotu na inną osobę lub przedmiot na zasadzie podobieństwa ich cech

   • jest spowodowana przez przypadkową zbieżność form rożnych pod względem pochodzenia wyrazów np. para:

• • • • • • • dwie jednakowe sztuki

            • ciało w stanie lotnym

            • dziewczyna i chłopak

Skoro wiecie czym są homonimy, to powiedzcie mi co to są synonimy? dlaczego warto znać ich jak najwięcej? do czego się przydają?

«wyraz lub związek frazeologiczny bliski znaczeniowo innemu wyrazowi lub związkowi, np. obawa, bojaźń, lęk; wyraz bliskoznaczny»

Co to są antonimy?

pary wyrazów o przeciwstawnym znaczeniu

III Ogniwo końcowe

podsumowanie i powtórzenie zebranych wiadomości