Analiza wiersza. Bogurodzica - opracowanie

Bogurodzica może być traktowana jako modlitwa, jako wiersz, jako hymn narodowy, jako zabytek językowy. Każda z tych ról, które przypisuje się temu średniowiecznemu tekstowi zapisanemu w języku polskim jest uzasadniona. Celem niniejszego artykułu jest dowieść wielkiego znaczenia, jakie miało i ma w kulturze polskiej to liryczne arcydzieło.

Warto przeczytać: Jak analizować wiersz (i interpretować)? oraz Środki poetyckie

Bez wątpienia nie ma starszego tekstu lirycznego niż Bogurodzica. Dlatego pisze sie o niej, że to najstarsza ze znanych polskich pieśni religijnych. Paradoksalnie najstarszy zapis wraz z nutami pochodzi dopiero z wieku XV. Pomimo wnikliwych dociekań nie udało się jednak definitywnie określić daty ich powstania. Najczęściej przyjmuje się, że utwór powstał pomiędzy XI a XIII wiekiem,bo na koronacji Władysława Jagiełły śpiewano ją już powszechnie zgodnie zobyczajem przodków. Rozważając czas powstania Bogurodzicy trzeba wiedzieć, że wzorzec motywu deesis dotarł do Polski, gdzie najdawniejszym dziś jego przykładem jest fresk w Tumie pod Łęczycą pochodzący sprzed 1161 r.

O dużej popularności pieśni świadczy dołączanie do jej pierwotnego tekstu licznych strof dodatkowych (w jednym z przekazów szesnastowiecznych utwór liczy ich aż 22), które jednak nie mają z nią ani związku treściowego, ani wersyfikacyjnego. Proces ten rozpoczęty około 2 poł. XIV w. trwał do początku XVI stulecia. Jednak tylko dwie pierwsze zwrotki kończące się refrenem Kyrie eleison są najstarsze.

Tekst pieśni: Bogurodzica

Bogurodzica Przypisy:
Bogarodzica, dziewica, Bogiem sławiena Maryja!
U Twego syna, Gospodzina, matko zwolena Maryja,
Zyszczy nam, spu[ś]ci nam.
Kirielejson.

Twego dziela krzciciela, Bożyce,
Usłysz głosy, napełń myśli człowiecze.
Słysz modlitwę, jąż nosimy,
A dać raczy, jegoż prosimy,
A na świecie zbożny pobyt,
Po żywocie ra[j]ski przebyt.
Kirieleison.
Bogarodzica - ta, która urodziła Boga
Bogarodzica dziewica - Bogurodzico dziewico
sławiena - sławiona, chwalona
Gospodzin -Pan
zwolena - wybrana
zyszczy - uzyskaj
spuści - nakłoń
Kyrieeleison - Panie zmiłuj się
Krzciciel - Chrzciciel (św. Jana Chrzciciela)
dziela - dla
twego dziela Krzciciela – dla Twego Chrzciciela
bożycze - Synu Boga
jąż - którą
nosimy - zanosimy
raczy - racz
jegoż - którego
zbożny - dostatni, szczęśliwy
przebyt - przebywanie


Inne wersje Bogurodzicy:

 

Autor Bogurodzicy

Tradycja przypisywała go św. Wojciechowi (XI wiek). Zapewne jednak, tak jak większość literatury średniowiecznej, napisano ją ad maiorem Dei gloriam - ku większej chwale Bożej, a więc anonimowo.
Pewne jest, że był to najlepszy poeta przed Janem Kochanowskim, zapewne duchowny żyjący w ośrodku o wielkim autorytecie, o czym świadczy ogólnospołeczna znajomość tekstu.

Bogurodzica jako Wiersz - arcydzieło

Bogurodzica jest tekstem arcydzielnym. Jej artyzmu na różnych płaszczyznach wielokrotnie dowiedziono. Jeśli rzeczywiście jest tekstem oryginlnym, a nie kopią łacińskiego oryginału, którego dotąd nie odnaleziono, to jej twórca pod względem umiejętności i talentu z całą pewnością dorównuje, jeśli nie przewyższa Jana Kochanowskiego - ojca literatury polskiej.

Perpsektywa komunikacyjna

Nadawca
Zbiorowy podmiot (ludzie wierzący) zwraca się do Boga prosząc za pośrednictwem Maryi i Jana Chrzciciela o łaski. W tekście, poza przynależnością do wierzących chrześcijan, nie ma żadnych informacji o owej grupie. To powoduje, że tekst staje się uniwersalny. Przywołana tu została stworzona przez św. Tomasza idea pośrednictwa. Uderzająca jest tutaj asymetria pomiędzy znaczeniem Maryi a Jana Chrzciciela i sposobem ich przedstawienia.

Adresat: 
Ostatecznym adresatem jest Chrystus, ale bezpośrednim najpierw Maryja – pośredniczka (w pierwszej strofie), potem Chrystus – poprzez pośrednictwo Jana Chrzciciela (w strofie drugiej).

Komunikat 
to prośba skierowana do Maryi o wstawiennictwo i modlitwa skierowana do Chrystusa o zbożny pobyt i rajski przebyt – rzeczy uniwersalne, a jednocześnie najważniejsze w życiu każdego chrześcijanina. Pojawienie się prośby o zbożny pobyt to zapewne wpływ tomizmu. Każda modlitwa sprowadza się do tych uniwersaliów.

Motyw deesis

Utwór jest mistrzowsko wykonaną literacką realizacją bardzo starego ikonograficznego motywu deesis, wywodzącego się prawdopodobnie z Bizancjum i popularnego w ikonograficznej sztuce romańskiej. Według niego w centrum uwagi majestatycznie wyobrażony Chrystus - Władca (Gospodzin) zwrócony twarzą do odbiorców (najczęściej z gestem błogosławieństwa) występuje w asyście Matki Boskiej (Bogurodzicy – znajdującej się po jego prawej – ważniejszej - stronie) i Jana Chrzciciela (krzciciela – z lewej strony Jezusa). Oboje ukazani z profilu zwracają się twarzą do Chrystusa, który wyraźnie nad nimi góruje. Ich postawy: pochylona głowa, ręce złożone do modlitwy, często klęczące wskazują na to, że jako pośrednicy wypraszają u Boga łaski dla ludzi. 
Prawdopodobnie polski tekst Bogurodzicy jest kopią łacińskiego lub greckiego oryginału. Świadczy o tym arcydzielną konstrukcja utworu, znajomość motywu deesis oraz mistrzowskie przełożenia kompozycji plastycznej na literacką. Nie byłoby to niczym niezwykłym – w średniowieczu takie praktyki były czymś normalnym.

Budowa Bogurodzicy

Tekst składa się z 2 strof:
pierwsza - z 3 wersów (nawiązuje do symboliki liczby trzy w Biblii, motywie deesis itd.), 
druga - z 6 wersów (2 razy większa). 
Obie strofy kończy refren (łacińska eksklamacja: Kyrieleison). 

Wersy są silnie zrytmizowane przez rymy wewnętrzne i zewnętrzne.

Utwór cechuje staranny paralelizm:
W obydwu strofach widać układ dwuczłonowy (parzysty): każda składa się z apostrofy i zdania apelatywnego (prośby).
Podobnie - konstrukcja członów poszczególnych wersów, gdzie wezwania i prośby modlitewne zajmują identyczne pozycje w jednym wersie: Zyszczy ... spuści ...

Symetria i asymetria
. Wyraźnie widać odwróconą symetrię pomiędzy pierwszą strofą, a drugą: 
W pierwszej - apostrofa jest rozbudowana, a prośba krótka. 
W drugiej – apostrofa krótka, a rozbudowana prośba.

Środki stylistyczne w Bogurodzicy

apostrofy do Bogarodzicy (rozbudowana) i Jezusa (krótka)

epitety „sławiena”, „zwolena” (budujące wizerunek Maryi - istoty boskiej, idealnej), „zbożny”, „rajski” (określają miejsca pobytu: za życia i po śmierci, czynią je idealnymi doskonałymi - przecież to marzenie, które z woli Boga może się ziścić)

oksymoron „Bogurodzica dziewica” (podkreślający wiarę w dogmaty Kościoła)

Składnia wielokrotnie podrzędnie złożona wskazuje, że autor był człowiekiem wykształconym, a sam tekst nie był pisany jako pieśń, której adresatem był prosty lud. Intelektualny charakter wywodu przypomina porządek scholastycznego traktatu naukowego łączącego prawa wiary i rozumu.

Gatunek Bogurodzicy

Dwie pierwsze zwrotki prawdopodobnie są tropami do litanijnego Kyrie eleison, które wśród eksklamacji liturgicznych średniowiecza, obok hebrajskiego Alleluja, było jednym z najpopularniejszych zawołań - wykonywał je lud podczas wszystkich obrzędów.
Trop to w gregoriańskiej liturgii kościelnej z X i XI wieku retoryczne uzupełnienie składające się z krótkich zwrotów, poprzedzające łaciński tekst kanoniczny. Z czasem owe ozdobniki rozwinęły się w pełne, spojone rymami zdania o wyrównanej rytmice, a funkcjonując w kulturze religijnej narodu - usamodzielniały się jako pieśni wykonywane w językach narodowych. Za: Słownik terminów literackich, red. J. Sławński, Wrocław 2000,

Bogurodzica jest również związana z takimi gatunkami jak:
modlitwa, hymn, pieśń.

Wersyfikacja Bogurodzicy

W wierszu zwraca uwagę precyzyjne rozłożenie tekstu w wersach na równoległe odcinki o jednakowej liczbie sylab:

 
 
Bo
gu
ro
dzi
ca
dzie
wi
ca,
Bo
giem
sła
wie
na
Ma
ry
ja
5
3
5
3
 
U
Twe
go
Sy
na
Gos
po
dzi
na
Mat
ko
zwo
le
na
Ma
ry
ja
5
4
5
3
 
Zy
szczy
nam
spu
ści
nam
3
3
Kyrieleison
 
Twe
go
dzie
la
Krzci
cie
la
Bo
ży
ce
4
3
3
 
U
słysz
gło
sy
Na
pełń
My
śli
czło
wie
cze
4
4
3
 
Słysz
mo
dli
twę
jąż
no
si
my
4
4
 
A
dać
ra
czy
jegoż
pro
si
my
4
4
 
A
na
świe
cie
zboż
ny
po
byt
4
4
 
Po
ży
wo
cie
raj
ski
prze
byt
4
4
Kyrieleison
 
Wiersz zdaniowo-rymowy (składniowo-intonacyjny) nie przestrzega jednakowego rozmiaru sylabicznego w każdym wersie (ten typ wiersza opiera się na zasadzie, że tok składniowy pokrywa się z tokiem wersyfikacyjnym, tzn., że wersy tworzą zdania – podział wzmacniają rymy, nie jak sylabizm, w którym wers opiera się na równej liczbie sylab).
 

Rymy w Bogurodzicy

Dodatkowo konstrukcję wzmacniają rymy wewnętrzne: świecie - żywocie i rymy zewnętrzne (końcowe): Bożycze - człowiecze, nosimy - prosimy, pobyt – przebyt. Wszystkie rymy bardzo mocno rytmizują test.
Rymy żeńskie, gramatyczne (uzyskane poprzez powtarzanie formy gramatycznej): prosimy - nosimy uwydatniają klauzule (zakończenie końcowego odcinka wersowego)
Układ rymów – rymy parzyste (sąsiadujące)

Bogurodzica jako Modlitwa

O tym, że Bogurodzicę można traktować jako średniowieczną modlitwę nikt nie może mieć wątpliwości. Spełnia bowiem wyznaczniki tego gatunku. Poniższy tekst stanowi krótką refleksję nad tym arcydziełem liryki maryjnej zapisanej w języku polskim.

Treść pieśni stanowią modlitewne prośby wyrażone w najstarszych zapisanych słowach w języku polskim:

w strofie pierwszej: do Matki Boskiej, aby, jako wybrana z wielu przez Boga i zjednoczona z nim w realizacji jego woli, pozyskała  skłoniła ku ludziom i uzyskała przychylność swego Syna.

w strofie drugiej: do Bożyca(Syna Bożego, Chrystusa), aby, za przyczyną Jana Chrzciciela, wysłuchał błagań o dar bogobojnego życia i zbawienia po śmierci.

Matka Boska ukazana jest tu jako adresatka modłów, pośredniczka pomiędzy człowiekiem  a Bogiem. Z jednej strony jest istotą boską – matka Boga, matka-dziewica, wybranka Boga (dogmaty kościoła rzymsko katolickiego), a więc znajduje się tak blisko Boga, jak nikt inny (może więc wyjednać najwięcej łask). Z drugiej strony była kochającą matką, która urodziła i wychowała swego syna niejednokrotnie pokazując się jako roztropna wrażliwa kobieta (chętniej zatem wysłuchuje próśb ludu). Często w Ewangelii pokazywała się jako kobieta wrażliwa na potrzeby innych np. w Kanie galilejskiej to ona nakłoniła Jezusa by pomógł weselnikom.

Formuła modlitwy sprawia, że słowa powtarzane przez wszystkich mające uniwersalne przesłanie stają się wyjątkowe za sprawą intencji, w której odmawiana jest modlitwa.

 Bogurodzica jako Pieśń

Z językiem pieśni doskonale współbrzmi jej melodia, nie wykluczone, że skomponowana przez tego samego człowieka.

Melodia słowa Bogurodzica jest tożsama z melodią wołania Kyrie eleison w litanii pochodzenia niemieckiego. Inne frazy melodii również mają odpowiedniki w kompozycjach żywotnych od IX do XVI w. Tak w melodii kościelnej, jak i świeckiej. Pierwowzoru całości melodii pieśni nie odnaleziono - jest ona zatem tworem oryginalnym.

Pieśń śpiewana była chóralnie jednogłosowo, bez akompaniamentu instrumentalnego. Owa monodia (śpiew jednogłosowy) charakterystyczna była dla średniowiecznych chorałów gregoriańskich - łacińskich śpiewów liturgicznych.

Carmen patrium

Do końca XV w. była pieśnią ojczystą - carmen patrium czyli pieśnią ojców (hymnem narodowym) - tak nazwał ją Jan Długosz. Była wykonywana w uroczystych chwilach. Pierwsze wzmianki o Bogurodzicy mówią, iż śpiewana była w czasie wojny z Krzyżakami w 1410 r.

Bogarodzica - zabytek języka polskiego

 

Już piętnastowieczni kopiści (a więc jeszcze w średniowieczu), nie pojmując dawnej poprawności i sensu wyrazów, rozmaicie je przekształcali. Świadczy to o tym, że twórca pieśni ułożyć ją musiał znacznie wcześniej, niż powstał jakikolwiek z ocalałych zabytków polszczyzny średniowiecznej. Tak więc dziś uznajemy Bogurodzicę za nastarszy artystyczny tekst zapisany w języku polskim, a to czyni z nią jeden z najważniejszych zabytków języka polskiego. Kanclerz Jan Łaski wydając w 1506 r. pierwszy zbiór praw Królestwa Polskiego tzw. Statut Łaskiego na wstępie kazał umieścić Bogurodzicę i jest to pierwszy druk utworu.

Archaizm – znaczenie, słowo lub forma gramatyczna, która wyszła już z użycia

 

O tym, że jest to najstarszy zabytek języka polskiego świadczą niepowtarzalne, unikalne (niespotykane nigdzie) archaizmy:

  • Bogurodzica- z pierwszym członem o postaci celownika, już w drugim przekazie zmienionej na: Bogarodzica;
  • unikat przyimka dziela(dla) (obcego już nawet w Kazaniach świętokrzyskich)
  • bożyce, co jest wołaczem od bożyc (syn Boga)
  • stary rozkaźnik 2 os. l. poj.: zyszczy, spuści, raczy
  • zwyczaj używania mianownika w funkcji wołacza: rodzica, dziewica, Maryja.

Typy archaizmów:

 

Typ archaizmu dawniej dziś
archaizmy fonetyczne: sławiena
Krzciciel
wymawiano jak sławiona (przegłos polski)
Chrzciciel
archaizmy fleksyjne: Bogurodzica dziewica
raczy
Bogurodzico dziewico (kiedyś wołacz i mianownik miały tę samą formę, dziś mają różną)
racz
archaizmy słowotwórcze: Bożyc syn Boga (przyrostek -yc/-ic już w języku polskim już nie funkcjonuje, ale w języku rosyjskim przetrwał)
archaizmy leksykalne (słownikowe, wyrazowe): zwolena
dziela 
jąż
wybrana
dla
którą
archaizmy semantyczne (znaczeniowe): spuść – wtedy skłoń, uczyń upuść, pozwól spaść
archaizmy składniowe: twego dziela Krzciciela dla twego Chrzciciela

 

Kontynuacje i nawiązania do Bogurodzicy

  • Jan Długosz „Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego”
  • Juliusz Słowacki „Hymn”
  • Adam Mickiewicz „Pierwsze wieki historii polskiej”
  • Cyprian Kamil Norwid „„Bogu-Rodzica” pieśń ze stanowiska historyczno-literackiego odczytana”
  • Tadeusz Gajcy „Modlitwa żołnierska”
  • Miron Białoszewski „Stara pieśń na Binnarową”
  • Jan Paweł II „„Bogurodzica” - orędzie wiary i godności człowieka”