Analiza wiersza. Bogurodzica - opracowanie
Bogurodzica może być traktowana jako modlitwa, jako wiersz, jako hymn narodowy, jako zabytek językowy. Każda z tych ról, które przypisuje się temu średniowiecznemu tekstowi zapisanemu w języku polskim jest uzasadniona. Celem niniejszego artykułu jest dowieść wielkiego znaczenia, jakie miało i ma w kulturze polskiej to liryczne arcydzieło.
Warto przeczytać: Jak analizować wiersz (i interpretować)? oraz Środki poetyckie
Bez wątpienia nie ma starszego tekstu lirycznego niż Bogurodzica. Dlatego pisze sie o niej, że to najstarsza ze znanych polskich pieśni religijnych. Paradoksalnie najstarszy zapis wraz z nutami pochodzi dopiero z wieku XV. Pomimo wnikliwych dociekań nie udało się jednak definitywnie określić daty ich powstania. Najczęściej przyjmuje się, że utwór powstał pomiędzy XI a XIII wiekiem,bo na koronacji Władysława Jagiełły śpiewano ją już powszechnie zgodnie zobyczajem przodków. Rozważając czas powstania Bogurodzicy trzeba wiedzieć, że wzorzec motywu deesis dotarł do Polski, gdzie najdawniejszym dziś jego przykładem jest fresk w Tumie pod Łęczycą pochodzący sprzed 1161 r.
O dużej popularności pieśni świadczy dołączanie do jej pierwotnego tekstu licznych strof dodatkowych (w jednym z przekazów szesnastowiecznych utwór liczy ich aż 22), które jednak nie mają z nią ani związku treściowego, ani wersyfikacyjnego. Proces ten rozpoczęty około 2 poł. XIV w. trwał do początku XVI stulecia. Jednak tylko dwie pierwsze zwrotki kończące się refrenem Kyrie eleison są najstarsze.
Tekst pieśni: Bogurodzica
| Bogurodzica | Przypisy: |
| Bogarodzica, dziewica, Bogiem sławiena Maryja! U Twego syna, Gospodzina, matko zwolena Maryja, Zyszczy nam, spu[ś]ci nam. Kirielejson. Twego dziela krzciciela, Bożyce, Usłysz głosy, napełń myśli człowiecze. Słysz modlitwę, jąż nosimy, A dać raczy, jegoż prosimy, A na świecie zbożny pobyt, Po żywocie ra[j]ski przebyt. Kirieleison. |
Bogarodzica - ta, która urodziła Boga Bogarodzica dziewica - Bogurodzico dziewico sławiena - sławiona, chwalona Gospodzin -Pan zwolena - wybrana zyszczy - uzyskaj spuści - nakłoń Kyrieeleison - Panie zmiłuj się Krzciciel - Chrzciciel (św. Jana Chrzciciela) dziela - dla twego dziela Krzciciela – dla Twego Chrzciciela bożycze - Synu Boga jąż - którą nosimy - zanosimy raczy - racz jegoż - którego zbożny - dostatni, szczęśliwy przebyt - przebywanie |
Inne wersje Bogurodzicy:
Autor Bogurodzicy
Tradycja przypisywała go św. Wojciechowi (XI wiek). Zapewne jednak, tak jak większość literatury średniowiecznej, napisano ją ad maiorem Dei gloriam - ku większej chwale Bożej, a więc anonimowo.
Pewne jest, że był to najlepszy poeta przed Janem Kochanowskim, zapewne duchowny żyjący w ośrodku o wielkim autorytecie, o czym świadczy ogólnospołeczna znajomość tekstu.
Bogurodzica jako Wiersz - arcydzieło
Perpsektywa komunikacyjna
Zbiorowy podmiot (ludzie wierzący) zwraca się do Boga prosząc za pośrednictwem Maryi i Jana Chrzciciela o łaski. W tekście, poza przynależnością do wierzących chrześcijan, nie ma żadnych informacji o owej grupie. To powoduje, że tekst staje się uniwersalny. Przywołana tu została stworzona przez św. Tomasza idea pośrednictwa. Uderzająca jest tutaj asymetria pomiędzy znaczeniem Maryi a Jana Chrzciciela i sposobem ich przedstawienia.
Adresat:
Ostatecznym adresatem jest Chrystus, ale bezpośrednim najpierw Maryja – pośredniczka (w pierwszej strofie), potem Chrystus – poprzez pośrednictwo Jana Chrzciciela (w strofie drugiej).
to prośba skierowana do Maryi o wstawiennictwo i modlitwa skierowana do Chrystusa o zbożny pobyt i rajski przebyt – rzeczy uniwersalne, a jednocześnie najważniejsze w życiu każdego chrześcijanina. Pojawienie się prośby o zbożny pobyt to zapewne wpływ tomizmu. Każda modlitwa sprowadza się do tych uniwersaliów.
Motyw deesis
Prawdopodobnie polski tekst Bogurodzicy jest kopią łacińskiego lub greckiego oryginału. Świadczy o tym arcydzielną konstrukcja utworu, znajomość motywu deesis oraz mistrzowskie przełożenia kompozycji plastycznej na literacką. Nie byłoby to niczym niezwykłym – w średniowieczu takie praktyki były czymś normalnym.
Budowa Bogurodzicy
Tekst składa się z 2 strof:
pierwsza - z 3 wersów (nawiązuje do symboliki liczby trzy w Biblii, motywie deesis itd.),
druga - z 6 wersów (2 razy większa).
Obie strofy kończy refren (łacińska eksklamacja: Kyrieleison).
Wersy są silnie zrytmizowane przez rymy wewnętrzne i zewnętrzne.
Utwór cechuje staranny paralelizm:
W obydwu strofach widać układ dwuczłonowy (parzysty): każda składa się z apostrofy i zdania apelatywnego (prośby).
Podobnie - konstrukcja członów poszczególnych wersów, gdzie wezwania i prośby modlitewne zajmują identyczne pozycje w jednym wersie: Zyszczy ... spuści ...
Symetria i asymetria. Wyraźnie widać odwróconą symetrię pomiędzy pierwszą strofą, a drugą:
W pierwszej - apostrofa jest rozbudowana, a prośba krótka.
W drugiej – apostrofa krótka, a rozbudowana prośba.
Środki stylistyczne w Bogurodzicy
apostrofy do Bogarodzicy (rozbudowana) i Jezusa (krótka)
oksymoron „Bogurodzica dziewica” (podkreślający wiarę w dogmaty Kościoła)
Gatunek Bogurodzicy
Bogurodzica jest również związana z takimi gatunkami jak:
modlitwa, hymn, pieśń.
Wersyfikacja Bogurodzicy
W wierszu zwraca uwagę precyzyjne rozłożenie tekstu w wersach na równoległe odcinki o jednakowej liczbie sylab:
|
Bo
|
gu
|
ro
|
dzi
|
ca
|
dzie
|
wi
|
ca,
|
Bo
|
giem
|
sła
|
wie
|
na
|
Ma
|
ry
|
ja
|
|
5
|
3
|
5
|
3
|
||||||||||||
|
U
|
Twe
|
go
|
Sy
|
na
|
Gos
|
po
|
dzi
|
na
|
Mat
|
ko
|
zwo
|
le
|
na
|
Ma
|
ry
|
ja
|
|
5
|
4
|
5
|
3
|
|||||||||||||
|
Zy
|
szczy
|
nam
|
spu
|
ści
|
nam
|
|
3
|
3
|
||||
|
Twe
|
go
|
dzie
|
la
|
Krzci
|
cie
|
la
|
Bo
|
ży
|
ce
|
|
4
|
3
|
3
|
|||||||
|
U
|
słysz
|
gło
|
sy
|
Na
|
pełń
|
My
|
śli
|
czło
|
wie
|
cze
|
|
4
|
4
|
3
|
||||||||
|
Słysz
|
mo
|
dli
|
twę
|
jąż
|
no
|
si
|
my
|
|
4
|
4
|
||||||
|
A
|
dać
|
ra
|
czy
|
jegoż
|
pro
|
si
|
my
|
|
4
|
4
|
||||||
|
A
|
na
|
świe
|
cie
|
zboż
|
ny
|
po
|
byt
|
|
4
|
4
|
||||||
|
Po
|
ży
|
wo
|
cie
|
raj
|
ski
|
prze
|
byt
|
|
4
|
4
|
||||||
Rymy w Bogurodzicy
Dodatkowo konstrukcję wzmacniają rymy wewnętrzne: świecie - żywocie i rymy zewnętrzne (końcowe): Bożycze - człowiecze, nosimy - prosimy, pobyt – przebyt. Wszystkie rymy bardzo mocno rytmizują test.
Rymy żeńskie, gramatyczne (uzyskane poprzez powtarzanie formy gramatycznej): prosimy - nosimy uwydatniają klauzule (zakończenie końcowego odcinka wersowego)
Układ rymów – rymy parzyste (sąsiadujące)
Bogurodzica jako Modlitwa
O tym, że Bogurodzicę można traktować jako średniowieczną modlitwę nikt nie może mieć wątpliwości. Spełnia bowiem wyznaczniki tego gatunku. Poniższy tekst stanowi krótką refleksję nad tym arcydziełem liryki maryjnej zapisanej w języku polskim.
Treść pieśni stanowią modlitewne prośby wyrażone w najstarszych zapisanych słowach w języku polskim:
w strofie pierwszej: do Matki Boskiej, aby, jako wybrana z wielu przez Boga i zjednoczona z nim w realizacji jego woli, pozyskała skłoniła ku ludziom i uzyskała przychylność swego Syna.
w strofie drugiej: do Bożyca(Syna Bożego, Chrystusa), aby, za przyczyną Jana Chrzciciela, wysłuchał błagań o dar bogobojnego życia i zbawienia po śmierci.
Matka Boska ukazana jest tu jako adresatka modłów, pośredniczka pomiędzy człowiekiem a Bogiem. Z jednej strony jest istotą boską – matka Boga, matka-dziewica, wybranka Boga (dogmaty kościoła rzymsko katolickiego), a więc znajduje się tak blisko Boga, jak nikt inny (może więc wyjednać najwięcej łask). Z drugiej strony była kochającą matką, która urodziła i wychowała swego syna niejednokrotnie pokazując się jako roztropna wrażliwa kobieta (chętniej zatem wysłuchuje próśb ludu). Często w Ewangelii pokazywała się jako kobieta wrażliwa na potrzeby innych np. w Kanie galilejskiej to ona nakłoniła Jezusa by pomógł weselnikom.
Formuła modlitwy sprawia, że słowa powtarzane przez wszystkich mające uniwersalne przesłanie stają się wyjątkowe za sprawą intencji, w której odmawiana jest modlitwa.
Bogurodzica jako Pieśń
Z językiem pieśni doskonale współbrzmi jej melodia, nie wykluczone, że skomponowana przez tego samego człowieka.
Pieśń śpiewana była chóralnie jednogłosowo, bez akompaniamentu instrumentalnego. Owa monodia (śpiew jednogłosowy) charakterystyczna była dla średniowiecznych chorałów gregoriańskich - łacińskich śpiewów liturgicznych.
Carmen patrium
Do końca XV w. była pieśnią ojczystą - carmen patrium czyli pieśnią ojców (hymnem narodowym) - tak nazwał ją Jan Długosz. Była wykonywana w uroczystych chwilach. Pierwsze wzmianki o Bogurodzicy mówią, iż śpiewana była w czasie wojny z Krzyżakami w 1410 r.
Bogarodzica - zabytek języka polskiego
Już piętnastowieczni kopiści (a więc jeszcze w średniowieczu), nie pojmując dawnej poprawności i sensu wyrazów, rozmaicie je przekształcali. Świadczy to o tym, że twórca pieśni ułożyć ją musiał znacznie wcześniej, niż powstał jakikolwiek z ocalałych zabytków polszczyzny średniowiecznej. Tak więc dziś uznajemy Bogurodzicę za nastarszy artystyczny tekst zapisany w języku polskim, a to czyni z nią jeden z najważniejszych zabytków języka polskiego. Kanclerz Jan Łaski wydając w 1506 r. pierwszy zbiór praw Królestwa Polskiego tzw. Statut Łaskiego na wstępie kazał umieścić Bogurodzicę i jest to pierwszy druk utworu.
Archaizm – znaczenie, słowo lub forma gramatyczna, która wyszła już z użycia
O tym, że jest to najstarszy zabytek języka polskiego świadczą niepowtarzalne, unikalne (niespotykane nigdzie) archaizmy:
- Bogurodzica- z pierwszym członem o postaci celownika, już w drugim przekazie zmienionej na: Bogarodzica;
- unikat przyimka dziela(dla) (obcego już nawet w Kazaniach świętokrzyskich)
- bożyce, co jest wołaczem od bożyc (syn Boga)
- stary rozkaźnik 2 os. l. poj.: zyszczy, spuści, raczy
- zwyczaj używania mianownika w funkcji wołacza: rodzica, dziewica, Maryja.
Typy archaizmów:
| Typ archaizmu | dawniej | dziś |
| archaizmy fonetyczne: | sławiena Krzciciel |
wymawiano jak sławiona (przegłos polski) Chrzciciel |
| archaizmy fleksyjne: | Bogurodzica dziewica raczy |
Bogurodzico dziewico (kiedyś wołacz i mianownik miały tę samą formę, dziś mają różną) racz |
| archaizmy słowotwórcze: | Bożyc | syn Boga (przyrostek -yc/-ic już w języku polskim już nie funkcjonuje, ale w języku rosyjskim przetrwał) |
| archaizmy leksykalne (słownikowe, wyrazowe): | zwolena dziela jąż |
wybrana dla którą |
| archaizmy semantyczne (znaczeniowe): | spuść – wtedy skłoń, uczyń | upuść, pozwól spaść |
| archaizmy składniowe: | twego dziela Krzciciela | dla twego Chrzciciela |
Kontynuacje i nawiązania do Bogurodzicy
- Jan Długosz „Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego”
- Juliusz Słowacki „Hymn”
- Adam Mickiewicz „Pierwsze wieki historii polskiej”
- Cyprian Kamil Norwid „„Bogu-Rodzica” pieśń ze stanowiska historyczno-literackiego odczytana”
- Tadeusz Gajcy „Modlitwa żołnierska”
- Miron Białoszewski „Stara pieśń na Binnarową”
- Jan Paweł II „„Bogurodzica” - orędzie wiary i godności człowieka”