Analiza i interpretacja wiersza "Monolog dla Kasandry"  Wisławy Szymborskiej

Warto przeczytać: Jak analizować wiersz (i interpretować)? oraz Środki poetyckie

Biografia autorki "Monologu dla Kasandry"

Urodzona w 1923 r., studentka polonistyki i socjologii na UJ, debiutowała jako socrealistka. Odnajduje się jako poetka dopiero w trzecim tomiku „Wołanie do Yeti”, gdzie poraz pierwszy pokazuje swój styl. Wielokrotnie nagradzana; laureatka nagrody Nobla z 1996 r.

Cechy twórczości

Refleksyjno-filozoficzna liryka Szymborskiej koncentruje się najczęściej wokół problemów egzystencjalnych i nosi znamiona bardzo osobistej, ale zawsze zmierza w kierunku uniwersalności – pokazania, że wszyscy podlegamy tym samym prawom.

W wierszach bardzo często zachowuje dystans, ironię, choć nie unika postawy pozornie naiwnej; poszukuje paradoksów obecnych w życiu człowieka. Intelektualność jej poezji sprawia, że emocje schodzą na drugi plan, co pośrednio objawia się w oszczędności słów. Człowiek kieruje się przede wszystkim rozumem i broni własnej godności.

 

Wstępna analiza wiersza "Monolog dla Kasandry"

Analiza tytułu

Tytuł: Monolog dla Kasandry składa się z trzech słów, ale wyjaśnienia wymagają w zasadzie dwa:

monolog – to forma wypowiedzi literackiej (a zatem: dramatycznej, lirycznej, epickiej), polegająca na rozmowie z samym sobą, pozornie skierowana do siebie, w rzeczywistości jednak adresatem takiej wypowiedzi jest czytelnik, widz1

Kasandra – (czasem też Aleksandra) najpiękniejsza córka Priama i Hekabe, której zakochany w niej Apollo podarował jej dar proroczy, gdy zaś odrzuciła jego zaloty, napluł jej usta sprawiając tym, że nikt jej proroctwom nigdy nie wierzył. Według drugiej wersji jej dar jest efektem śliny świętych węży, które polizały oczy i uszy małej Kasandry pozostawionej w świątyni Apollina w Tymbrze. To ona przewidywała zagładę Troi, ale nikt jej nie uwierzył. Po upadku Ilionu jako część łupów przypadła Agamemnowi, z którym w Mykenach została zamordowana. Oznacza w przenośni zwiastunkę katastrofy, złowróżbną profetkę. W literaturze jest archetypem proroka, który nie może wykorzysatać swego daru, by pomóc ludziom. Odnajdujemy ją w: Iliadzie Homera, ale istotną rolę odgrywa dopiero w Agamemnonie Ajschylosa2.

Sama formuła monolog dla... ewidentnie nawiązuje do dramatów, w których odnajdujemy motyw Kasandry: Agamemnona Ajschylosa i Odprawy posłów greckich J. Kochanowskiego Wskazuje również na to, że nie jest to monolog Kasandry, tylko monolog, który Kasandra mogłaby, powinna wygłosić, tekst, którego autorem jest kto inny. W ten sposób tytuł akcentuje autorkę jako osobę, która napisała ten monolog dla Kasandry.

Motto

Brak

Dedykacja

Brak.

Data utworu

Wiersz pochodzi z wydanego w 1967 r. tomu Sto pociech.

Trudne pojęcia w tekście

Brak, który wskazuje na prostego adresata, niezbyt wykształconego, niezbyt oczytanego, który jednak Kasandrę musi rozpoznawać.

Słowa-klucze

moje miasto

moja laska

moja głowa

tryumfuję

moja racja

nie wierzy

widoki

źle (zabrać się do rzeczy)

tak szybko

nie było

 

przypominam sobie

milkli

rwał

rozplatały

biegły

nietrwałe (imiona)

zielony listek

nie kończył

 

Kochałam

z wysoka

z przyszłosci, pusto

śmierć

Żałuję

Spójrzcie, wołałam

Spójrzcie,

spuszczali oczy

 

żyli

wielki wiatr

przesądzeni

pożegnalne (ciało)

wilgotna (nadzieja)

sycący się (płomyk)

chwila

 

na moje

nic

 

moja szatka

moje rupiecie

moja twarz

nie wiedziała

 

Wyraźnie widać w treści utworu trzy grupy pojęć i wyrażeń. Pogrupujmy je na te:

dotyczące p.l.

moje miasto, moja laska, moja głowa – ważny związek p.l. z ważnymi elementami

tryumfuję, moja racja – zwycięstwo w sporze

nie wierzy, widoki (łuna), źle (zabrać się do rzeczy) – niewiara, pożar, błąd

przypominam sobie - wspominienie

Kochałam, z wysoka, z przyszłosci, pusto – byli jej bardzo dalecy

Żałuję, Spójrzcie, wołałam – żal, próba nawiązania kontaktu

wyszło na moje – miała rację

moja szatka, moje rupiecie, moja twarz – ważny związek z nieważnymi elementami

 

dotyczące ludzi

nie wierzy, tak szybko, nie było,

milkli, rwał, rozplatały, biegły, spuszczali oczy – bali się jej, stronili od niej, szanowali ją

nietrwałe (imiona), zielony listek, nie kończył, - krotkość, nowe życie, niedokonczone

żyli, wielki wiatr, przesądzeni, pożegnalne (cialo), wilgotna (nadzieja), sycący się (płomyk), chwila – skazani na śmierć, mieli nadzieję - źródło ich siły

dotyczące prorokowania:

moje miasto, moja laska, moja racja, (wyszło) na moje, moja szatka, moje rupiecie, moja twarz, nie wiedziała

nie wierzy, widoki, źle (zabrać się do rzeczy)

 

 


 

1por. Nowy słownik języka polskiego, red. Elżbieta Sobol, PWN, Warszawa 2003 r., s. 472

2por. Kopalinski W., Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2003 r., s. 521 oraz Rosiek S., Grześkowiak R., Nawrocka E., Oleksowicz Bolesław, Między tekstami. Język polski. Podręcznik dla liceum i technikum. Część 2 Renesans. Barok. Oświecenie (echa współczesne), Gdańsk 2003 r., s. 33

Analiza właściwa wiersza

 

Analiza właściwa "Monologu dla Kasandry"

Nadawca "Monologu dla Kasandry"

Kto mówi w wierszu? 1 os. l.p. rodzaju żeńskiego – Kasandra. P.l. ujawnia się w pierwszym wersie w ascetycznym przedstawieniu: To ja, Kasandra. Następnie równie ascetycznie i beznamiętnie: przedstawia miejsce pochodzenia – miasto pod popiołem, zawód – moja laska i wstążki prorockie, stan ducha – głowa pełna wątpliwości.

W rzeczywistości jednak nie poczucie wyższości i dystans między Kasandrą a odbiorcą są tu najważniejsze, ale stan otępienia, pogrążenia w rozpaczy po odniesionej porażce, w którą paradoksalnie przekuło się jej zwycięstwo potwierdzające jej dar. Miała rację, wygrała w sporze o przyszłość i to jest dowodem jej porażki, klęski, bo jej katastroficzne proroctwo spełniło się wbrew niej, nie potrafiła sprawić, by jej uwierzono, źle zabrała się do rzeczy. Jej głębokie poczucie winy potęguje myśl, że jej obecność, jej dar nie pomogły Troi – równie dobrze mogłoby jej w tym miejscu nie być.

Rozpamiętuje chwile, kiedy ludzie o nietrwałych imionach na jej widok nagle poważnieli, milkli, bali się jej – nikt z nią nie rozmawiał. Czyja to wina? Jej, proroctw, które głosiła czy raczej daru jasnowidzenia? Teraz żałuje, że nie okazała im uczuć, że nie mogła ich kochać jak człowiek, miłością, którą oni się nawzajem darzyli. Świadomość, że są już martwi, że wyrok już zapadł wynikająca z wiedzy o przyszłości uniemożliwiała jej przywiązanie się do nich. Jednak poza żalem zdradza swoją zazdrość o to, że sens w życiu, siłę i radość życia czerpali z nadziei. Zazdrości im również tego, że potrafili cieszyć się chwilą.

Jej tragizm wynika z tego, że dar Apolla pozbawił ją człowieczeństwa. Tak okaleczona nie potrafi zapobiec katastrofie. Świadomość tego faktu zrodzona w popiołach Ilionu sprawia, że Kasandra czuje się nieprzydatna, bezużyteczna i wreszcie przegrana jako kobieta, która nie wiedziała, że może być kochana.

Odbiorca "Monologu dla Kasandry"

P.l. ujawnia się w pierwszym wersie w ascetycznym przedstawieniu: To ja, Kasandra. Taka wypowiedź wyraźnie wskazuje na istnienie odbiorcy (lub audytorium), który w monologu: niezdefiniowany, nieokreślony. Musi znać Kasandrę i to nie z Iliady, ale najlepiej z jakiejś tragedii. Zaintrygowany niespotykaną wizytówką podąża za myślą wróżbitki, poznaje ją coraz lepiej, może nawet rozumie, potem współczuje, aż w końcu lituje się nad jej losem. Po co nam ten wiersz? Po co Szymborska ponownie odkurza Kasandrę? Kasandrę wytartą, zużytą? Kasandrę zapomnianą?

Nagle przychodzi olśnienie: Kasandra Szymborskiej to Kohelet w spódnicy. Poetka rzuca wyzwanie światu, który chce wiedzieć co go spotka za węgłem, co jutro spadnie z nieba, co go czeka za tydzień, miesiąc, rok, dekadę... Wygodnie jest wiedzieć, że jutro spadnie deszcz. Kohelet wiedział, że wiedza jest ciężarem. Kasandra wiedziała, że przyszłość jest ciężarem. Szymborska wie, że znajomość przyszłości wywabi z nas resztki człowieczeństwa, odbierze sens życia, nadzieję i dlatego przestrzega nas przypominając Kasandrę i pokazując nowe, uwspółcześnione oblicze jej tragizmu.

Kod, czyli forma "Monologu dla Kasandry"

Utwór składa się z 7 różnej dlugości strof, z których pierwsza i ostatnia (jako jedyne 4-wersowe) stanowią klamrę, ramę kompozycyjnę utworu; druga zwrotka liczy sobie 7 wersów, trzecia - 8, czwarta i piąta – po 9; zaś 6 – przed ostatnia to zaledwie dwa wersy. Wyraźnie widać więc, że poza klamrą wyróżnione z kompozycji zostały dwa wersy przedostatniej strofy.

Szymborska absolutnie świadomie i z premedytacją wykorzystuje pierwszą i ostatnią strofę na stworzenie klamry. Nie jest to jednak klamra klasyczna. Zachowany został paralelizm składniowy, anaforyczne powtórzenia, temat kolejnych wersów, ale zmienia się pierwszy wers, który na początku utworu jest przedstawieniem się, a w ostatniej strofie jego funkcję zdaje się przejmować ostatni wers, w którym Kasandra akcentuje swój tragizm poprzez synekdochę twarzy reifikującej jej osobę i podkreślenie nieuświadomienia sobie swej ludzkiej natury, swych ludzkich potrzeb na czas; zmianie ulega również ton wypowiedzi: ze szczerej i bezpośredniej w pierwszej stronie w ironiczną, a może nawet cyniczną w ostatniej. Dzięki tym różnicom poetka pokazuje przemianę, która dokonała się w Kasandrze w tej krótkiej chwili.

W wierszu dominują zdania krótkie, proste, lakoniczne i dobitne. Stwarza to efekt chłodnego dystansu p.l. wobec przedmiotu wypowiedzi, potwierdzającego zresztą w ten sposób okaleczenie wróżbitki przez jej dar. Tok składniowy pokrywa się z tokiem wersyfikacynym w każdym momencie utworu z jednym tylko wyjątkiem, kiedy Kasandra unosi się na bardzo krótki moment zdradzając swoje skrywane pragnienie przeżycia chwili tak jak zwykły człowiek:

och bodaj jedna jakakolwiek

zanim -

Zdanie to również jako jedyne kończy się pauzą, jako jedyne pozostaje niedopowiedziane. Pewnie dlatego, że Kasandra wie, że nie długo umrze, ale świadomość, że nie przeżyła nic z tego co ludzkie, odbiera jej siłę potrzebną do wypowiedzenia tej myśli. Zdanie oczywiście po długiej pauzie, przerzutni i odstępie graficznym zostaje dokończone gorzkim powtórzeniem myśli z pierwszego wersu drugiej strofy, które pada w wyróżnione przez poetkę jedynej dwuwersowej strofie:

Wyszło na moje.

Tylko, że z tego nie wynika nic.

Ostatnie słowa tej nadzwyczaj krótkiej strofy potęgują rodzące się w Kasandrze poczucie braku sensu bycia prorokiem, skoro nie można zapobiec nadciągającej tragedii.

Jest w relacji Kasandry jeszcze jeden ważny moment. Akcentuje go powtórzenie zdania, a w zasadzie wykrzyknienia:

Spójrzcie na siebie z gwiazd – wołałam -

spójrzcie na siebie z gwiazd.

Widać tutaj silne emocje p.l., ale nie jest to niekontrolowane uniesienie. Wypowiedź skonstrouwana bardzo retorycznie świadczy raczej o jej przemyśleniu, refleksji prowadzącej do poczucia bezsilności.

Wcześniej pojawia się anaforyczne powtórzenie, które rownież zdradza emocjonalny stosunek p.l. do wypowiadanych kwestii:

Tylko prorocy, ktorym się nie wierzy,

mają takie widoki.

Tylko ci, którzy źle zabrali się do rzeczy...

Tutaj pojawia się po raz pierwszy w wierszu autoironia wymierzona zarówno w posiadany dar jaki i sposób jego wykorzystania.

Fascynujący w wierszu jest ascetyzm językowy. W oczy rzuca się oszczędność w środki stylistyczne, ale przede wszystkim oszczedność słów. Szymborska wydaje się realizować w pełni zalecenia Horacego z Listu do Pizonów, a zwłaszcza te dotyczące ilości, doboru wyrazów i sposobie ich zestawiania. Rzeczywiście, proste słowa pojawiają się w tym wierszu w sąsiedztwie, które w nowatorski sposób odkrywa i ujawnia wcześniej ukryte znaczenia. Owa oszczędność, żeby niepowiedzieć sknerstwo wobec słowa potęguje jeszcze pustkę otaczającą i wypełniającą Kasandrę. Przykładem takiego zabiegu może być wyrażenie: Ale kochałam z wysoka. Miłość to uczucie bliskości, a odległość, dystans powodują, że uczucia stają się coraz bardziej chłodne. Mówimy, że ktoś patrzy na kogoś z góry – sygnalizujemy wtedy przewagę pierwszej osoby, jej uprzywilejowaną pozycję względem drugiej. Kontaminacja tych dwóch frazeologizmów powoduje, że Kasandra chciała kochać, ale z własnej perspektywy mogła się jedynie troszczyć o ludzi, opiekować się nimi, a to niezupełnie zaspokaja jej ludzką potrzebę bliskości.

Intertekstualności, czyli kontekst "Monologu dla Kasandry"

przywołana epoka

Antyk grecki, mit o Troi

przywołana filozofia

wanitas wanitatum – Księga Koheleta

panta rei

przywołane teksty

Horacego z Listu do Pizonów

Agmemnon Ajschylosa

Odprawa posłów greckich Jana Kochanowskiego

Księga Koheleta

Komunikat

Tu powinna nastąpić szczegółowa analiza kolejnych wersów.

Tekst jest autoprezentacją Kasandry, ale tylko w pierwszej strofie. W następnych zaczyna nabierać charakteru bardzo intymnego wyznania, a nawet spowiedzi. Na początku szczere i bezpośrednie słowa ustępują autoironii, poczuciu straty, żalu, zazdrości, rozpaczy. Monolog jest prawdziwą spowiedzią życia, rachunkiem sumienia czynionym przez Kasandrę w najbardziej bolesnym momencie jej życia – tuż po osobistej porażce i utracie najbliższych jej ludzi, a jeszcze przed jej śmiercią, o której z pewnością jako wróżbitka już wiedziała.

 

Interpretacja "Monologu dla Kasandry"

P.l. ujawnia się w pierwszym wersie w ascetycznym przedstawieniu: To ja, Kasandra. Forma tego zdania staje się nieistotna; akcentuje treść. P.L. wydaje się z arystokratyczną pewnością siebie być przekonany, że to imię wszyscy rozpoznają. Następnie równie ascetycznie i beznamiętnie: przedstawia miejsce pochodzenia – miasto pod popiołem, zawód – moja laska i wstążki prorockie, stan ducha – głowa pełna wątpliwości. W wierszu dominują zdania krótkie, proste, lakoniczne i dobitne. Stwarza to efekt chłodnego dystansu p.l. wobec przedmiotu wypowiedzi i audytorium, potwierdzającego zresztą w ten sposób okaleczenie (odczłowieczenie) wróżbitki przez jej dar.

Nie tylko ostatni wers pierwszej strofy pokazuje w Kasandrze, choć na chwilę ludzką słabość, jej człowieczeństwo, przejawiające się w wątliwościach. Tok składniowy pokrywa się z tokiem wersyfikacynym w każdym momencie utworu z jednym tylko wyjątkiem, kiedy Kasandra unosi się na bardzo krótki moment zdradzając swoje skrywane pragnienie przeżycia chwili tak jak zwykły człowiek:

och bodaj jedna jakakolwiek

zanim -

Zdanie to również jako jedyne kończy się pauzą, jako jedyne pozostaje niedopowiedziane. Pewnie dlatego, że Kasandra wie, że nie długo umrze, ale świadomość, że nie przeżyła nic z tego co ludzkie, odbiera jej siłę potrzebną do wypowiedzenia tej myśli. Zdanie oczywiście po długiej pauzie, przerzutni i odstępie graficznym zostaje dokończone gorzkim powtórzeniem myśli z pierwszego wersu drugiej strofy, które pada w wyróżnione przez poetkę dwuwersowej strofie:

Wyszło na moje.

Tylko, że z tego nie wynika nic.

Ostatnie słowa tej nadzwyczaj krótkiej strofy potęgują rodzące się w Kasandrze poczucie braku sensu bycia prorokiem, skoro nie można zapobiec nadciągającej tragedii. Bohaterka wydaje się mówić mam dar, widzę przyszłość, ale nic z tego nie wynika dla tych, którymi sie opiekuję.

W rzeczywistości jednak nie poczucie wyższości i dystans między Kasandrą a odbiorcą są tu najważniejsze, ale stan otępienia, pogrążenia w rozpaczy po poniesionej porażce, w którą paradoksalnie przekuło się jej zwycięstwo. Miała rację, wygrała w sporze o przyszłość i to jest dowodem jej porażki, klęski, bo jej katastroficzne proroctwo spełniło się wbrew niej. Nie potrafiła sprawić, by jej uwierzono, źle zabrała się do rzeczy. Jej głębokie poczucie winy potęguje myśl, że jej obecność, jej dar nie pomogły Troi – równie dobrze mogłoby jej nie być.

Kasandra rozpamiętuje chwile, kiedy ludzie o nietrwałych imionach na jej widok nagle poważnieli, milkli, bali się jej – nikt z nią nie rozmawiał. Czyja to wina? Kasandry, jej przepowiedni, czy raczej jej daru jasnowidzenia? Wszystkiego po trochu: jej, bo źle zabrała się do rzeczy, a nie dlatego, że była tak iękna, że rozkochała w sobie Apollina; jej katastroficznych przepowiedni zapowiadajacych upadek Troi i śmierć jej mieszkańców; i wreszcie jej daru (warto zuważyć, że wieszczenie jest tutaj bliższe rzemiosłu niż proroczej ekstazie, uniesieniu, co sprawia, że pierwowzór Kasandry pochodzi z Odprawy posłów greckich Jana Kochanowskiego).

Teraz żałuje, że nie okazała im uczuć, że nie mogła ich kochać jak ludzie, miłością, którą nawzajem się darzyli. Świadomość, że są już martwi, że wyrok już zapadł wynikająca z wiedzy o przyszłości uniemożliwiła jej przywiązanie się do mieszkańców Troi, tworzy dystans między Kasandrą, a jej otoczeniem. Jednak poza żalem zdradza swoją zazdrość o to, że sens w życiu, siłę i radość życia czerpali z nadziei. Zazdrości im również tego, że potrafili cieszyć się chwilą. Tego wszystkiego jej brakuje.

Jej tragizm wynika z tego, że dar Apolla pozbawił ją człowieczeństwa, sprawił, że nie może nikogo pokochać, nie ma nadziei. Nie dość jednak na tym! Tak okaleczona nie potrafi zapobiec katastrofie, ocalić ludzi, którymi się opiekowała, uchronić Troję przed zagładą. Świadomość tego faktu zrodzona w popiołach Ilionu sprawia, że Kasandra czuje się nieprzydatna, bezużyteczna. Widzimy ją w chwili kiedy nabiera pełnej samoświadomości: pozbawiona nadziei, wypełniona poczuciem winy, kompletnie niepotrzebna i okaleczona swym bezużytecznym darem (A to są moje prorockie rupiecie), dopiero teraz, kiedy jest już za poźno rozumie, że mogła być kobietą, że mogła być kochana i że to wszystko utraciła bezpowrotnie. Wrażenie ostateczności potęguje klamrowa budowa utworu i ostatni wers, w którym synekdocha ostatczenie i na zawsze pozbawia Kasandrę człowieczeństwa.

W. Szymborska zaproponowała zupełne nowe ujęcie Kasandry. Do tej pory w literaturze tragizm Kasandry wynikał z głębokiego rozdarcia pomiędzy posiadanym darem jasnowidzenia a niemożnością jego wykorzystania. W Monologu dla Kasandry mamy zdecydowanie bardziej ludzką perspektywę. Kobieta - Szymborska z wielką empatią pokazuje samotną, pokonaną Kasandrę – kobietę w chwili, w której bohaterka uświadamia sobie w pełni wielowymiarową istotę swego tragizmu. To odkrycie rodzi w czyteniku współczucie. Kasandra zaś kamienieje, zastyga z wykrzywioną twarzą, czekając na kolejnego poetę, który może tchnie w jej istnienie choć odrobinę sensu, choć promyk nadziei.


Bibliografia:

  1. Nowy słownik języka polskiego, red. Elżbieta Sobol, PWN, Warszawa 2003 r., s. 472
  2. Kopalinski W., Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2003 r., s. 521 oraz Rosiek S., Grześkowiak R., Nawrocka E., Oleksowicz Bolesław, 
  3. Między tekstami. Język polski. Podręcznik dla liceum i technikum. Część 2 Renesans. Barok. Oświecenie (echa współczesne), Gdańsk 2003 r., s. 33