Biblia - opracowanie lektury - język polski

Jezus — od narodzin do zmartwychwstania – historia biblijna

Jezus — od narodzin do zmartwychwstania – plan wydarzeń, bohaterowie, motywy, konteksty i interpretacja. Nawiązania literackie i kulturowe pomagają utrwalić materiał do matury.

Jezus — od narodzin do zmartwychwstania – plan wydarzeń

Historia jest syntezą wydarzeń przedstawionych w czterech Ewangeliach, które różnią się doborem i kolejnością epizodów.

Narodziny i dzieciństwo

1. Zwiastowanie Maryi.
2. Cudowne poczęcie.
3. Maryja i Józef przybywają do Betlejem.
4. Jezus rodzi się i zostaje położony w żłobie.
5. Pasterze przybywają do dziecka — w relacji Łukasza.
6. Mędrcy ze Wschodu przybywają oddać mu hołd — w relacji Mateusza.
7. Herod Wielki obawia się potencjalnego rywala.
8. Zarządza rzeź małych chłopców w okolicy Betlejem.
9. Rodzina ucieka do Egiptu.
10. Po śmierci Heroda wraca i osiada w Nazarecie.

Początek działalności

11. Jan Chrzciciel udziela Jezusowi chrztu w Jordanie.

Kazanie na Górze

12. Jezus określa uczniów jako:
    • sól ziemi;
    • światłość świata.
13. Ogłasza błogosławieństwa m.in. dla:
    • ubogich w duchu;
    • smutnych;
    • cichych;
    • pragnących sprawiedliwości;
    • miłosiernych;
    • czystego serca;
    • wprowadzających pokój;
    • prześladowanych.

Cuda

Kana Galilejska

14. Jezus wraz z Maryją i uczniami uczestniczy w weselu.
15. Kończy się wino.
16. Maryja zauważa problem gospodarzy.
17. Jezus poleca napełnić wodą kamienne stągwie.
18. Woda zostaje przemieniona w wino.

Uzdrowienia

19. Jezus uzdrawia m.in. ludzi chorych i wykluczonych:
    • trędowaty — człowiek społecznie izolowany zostaje uzdrowiony;
    • paralityk — odzyskuje możliwość samodzielnego poruszania się.

Władza nad naturą

20. Jezus uspokaja gwałtowną burzę na jeziorze.
21. Idzie po powierzchni wody.
22. Rozmnaża niewielką ilość chleba i ryb, dzięki czemu wystarcza dla tłumu.

Wskrzeszenia

23. Przywraca życie córce Jaira.
24. Wskrzeszenie Łazarza
    1. Łazarz z Betanii ciężko choruje.
    2. Łazarz umiera.
    3. Gdy Jezus dociera do Betanii, Łazarz znajduje się już w grobie.
    4. Jezus udaje się do grobu i nakazuje odsunąć kamień.
    5. Woła Łazarza po imieniu, a ten wychodzi z grobu.

Jan Chrzciciel

25. Jan Chrzciciel zostaje uwięziony przez Heroda Antypasa.
26. Córka Herodiady, za namową matki, prosi Heroda Antypasa o głowę Jana.
27. Herod Antypas każe ściąć Jana; jego głowa zostaje podana na misie córce Herodiady, która zanosi ją matce.

Ostatnie dni Jezusa

Ostatnia Wieczerza

28. Jezus spożywa ostatni wspólny posiłek z uczniami i zapowiada zdradę jednego z nich.

Zdrada Judasza za trzydzieści srebrników i pojmanie Jezusa w ogrodzie Getsemani

29. Judasz przyprowadza ludzi wysłanych przez przeciwników Jezusa.
30. Judasz całuje Jezusa — wskazuje tym, kogo mają pojmać żołnierze.
31. Jezus zostaje pojmany.
32. Piotr trzy razy wypiera się związków z Jezusem.

Proces i śmierć

33. Jezus zostaje oskarżony przez Wysoką Radę.
34. Trafia przed rzymskiego namiestnika Poncjusza Piłata.
35. Tłum wybiera uwolnienie Barabasza.
36. Piłat symbolicznie umywa ręce.
37. Jezus zostaje ukrzyżowany.
38. Umiera.
39. Jego ciało zostaje złożone w grobie.

Zmartwychwstanie

40. Trzeciego dnia kobiety znajdują grób pusty, a Jezus ukazuje się uczniom.

Jezus — od narodzin do zmartwychwstania – bohaterowie

• Jezus z Nazaretu — nauczyciel, główny bohater Ewangelii; głosi naukę, dokonuje cudów, zostaje pojmany i stracony, a narracja ewangeliczna kończy się jego zmartwychwstaniem.
• Maryja — matka Jezusa; obecna w opowieściach o narodzinach i Kanie, a także przy śmierci syna.
• Jan Chrzciciel — nauczyciel i prorok udzielający Jezusowi chrztu; później zostaje uwięziony i stracony na rozkaz Heroda Antypasa.
• Judasz Iskariota — uczeń, który za pieniądze zgadza się wydać Jezusa i wskazuje go pocałunkiem.
• Piotr — jeden z najbliższych uczniów; wcześniej zapewnia o wierności, a po pojmaniu trzykrotnie zaprzecza znajomości Jezusa.
• Łazarz — przyjaciel Jezusa przywrócony do życia po śmierci.
• Poncjusz Piłat — rzymski namiestnik związany z decyzją prowadzącą do ukrzyżowania.
• arcykapłani i Wysoka Rada — religijni przeciwnicy Jezusa uczestniczący w jego oskarżeniu.

Jezus — od narodzin do zmartwychwstania – motywy

• Madonna — Maryja z małym Jezusem; motyw macierzyństwa i bliskości matki z dzieckiem.
• Stabat Mater Dolorosa — matka stojąca pod krzyżem i obserwująca śmierć syna.
• Pietà — matka trzymająca ciało martwego syna.
• miłosierdzie — nauka jest potwierdzana pomocą udzielaną cierpiącym.
• uzdrowienie — przywraca człowiekowi nie tylko zdrowie, ale często również miejsce we wspólnocie.
• cud — niezwykłe wydarzenie odpowiada na konkretną ludzką potrzebę.
• chleb — podstawowy pokarm staje się znakiem troski o tłum oraz później elementem Ostatniej Wieczerzy.
• woda — pojawia się w chrzcie, Kanie, burzy i chodzeniu po jeziorze.
• zmartwychwstanie — Łazarz i córka Jaira poprzedzają finałowe zmartwychwstanie Jezusa.
• zdrada — Judasz wykorzystuje bliskość ucznia przeciw nauczycielowi.
• pocałunek Judasza — gest przyjaźni zostaje użyty jako znak zdrady.
• trzydzieści srebrników — korzyść uzyskana za wydanie człowieka.
• krzyż — narzędzie egzekucji i hańby, które później staje się jednym z najważniejszych symboli chrześcijaństwa.

Jezus — od narodzin do zmartwychwstania – konteksty

• Ewangelie przedstawiają różne fakty z życia Jezusa i układają je inaczej.
• Mędrcy występują u Mateusza, pasterze — u Łukasza, Kana i Łazarz — u Jana, Kazanie na Górze — u Mateusza.
• Judea znajduje się pod kontrolą imperium rzymskiego.
• Ukrzyżowanie jest rzymską formą publicznej egzekucji, której celem jest eliminacja wrogów i podporządkowanie społeczeństwa potędze Rzymu.
• Ostatnia Wieczerza zostaje przedstawiona w kontekście żydowskiej Paschy.
• Ewangelie nie są neutralnymi współczesnymi biografiami; ich autorzy nadają wydarzeniom znaczenie religijne i literackie.
• Kobiety, mimo patriarchalnego charakteru społeczeństwa, pełnią ważną funkcję w opowieściach o narodzinach, działalności Jezusa i przede wszystkim pustym grobie.
• Jezus wychował się w judaizmie i był Żydem. Jego nauczanie prowadziło jednak do konfliktu z częścią żydowskich elit religijnych, ponieważ kwestionował niektóre ich interpretacje Prawa, publicznie krytykował ich postępowanie i występował z własnym autorytetem religijnym. Gromadził uczniów i zdobywał zwolenników, dlatego część elit postrzegała jego działalność jako zagrożenie dla swojego autorytetu i dotychczasowego porządku religijno-społecznego. Po jego śmierci ruch jego uczniów stopniowo przekształcił się w odrębną religię — chrześcijaństwo, które uznało Jezusa za Mesjasza i Zbawiciela. Islam uznaje go za proroka.
• Jezus posługiwał się językiem aramejskim i nie zostawił po sobie żadnych zapisków.

Jezus — od narodzin do zmartwychwstania – interpretacja

W sensie literackim życie Jezusa buduje kilka mocnych osi:

• nauczanie → czyn;
• choroba → uzdrowienie;
• wykluczenie → przywrócenie wspólnocie;
• śmierć → życie;
• zaufanie uczniów → zdrada i zaparcie;
• publiczna klęska i hańbiąca śmierć → finałowe zmartwychwstanie.

Odczytanie literackie może dodatkowo analizować:

• sposób kreowania bohatera;
• kontrast między słabymi i potężnymi;
• kompozycję prowadzącą od narodzin do śmierci;
• rolę cudów jako znaków.

Jezus — od narodzin do zmartwychwstania – frazeologizmy i symbole

• pocałunek Judasza — fałszywy gest życzliwości skrywający zdradę;
• judaszowe srebrniki / trzydzieści srebrników — zapłata za zdradę;
• umywać ręce — odcinać się od odpowiedzialności;
• droga krzyżowa — długi ciąg cierpień;
• rzeź niewiniątek — masowa śmierć bezbronnych ofiar.

Kontekst mitologiczny

• Asklepios — obie historie łączą uzdrawianie oraz przekroczenie granicy śmierci. Jezus uzdrawia chorych i wskrzesza m.in. córkę Jaira oraz Łazarza; Asklepios osiąga taką wiedzę medyczną, że również przywraca zmarłych do życia. Różnica pokazuje odmienne wizje porządku świata: w micie greckim wskrzeszanie narusza granicę ustanowioną przez bogów i prowadzi do śmierci Asklepiosa; w Ewangeliach zwycięstwo nad śmiercią potwierdza wyjątkową pozycję Jezusa.
• Prometeusz — Prometeusz jest dobroczyńcą ludzi: daje im ogień i cywilizację, a za swoje działania zostaje poddany długotrwałemu cierpieniu. Z Jezusem łączy go schemat działania dla dobra ludzi, które prowadzi bohatera do cierpienia, choć sens religijny i charakter obu historii są odmienne.
• Feniks — motyw śmierci i odrodzenia pozwala zestawić Feniksa ze zmartwychwstaniem Jezusa. Feniks umiera, a z jego szczątków rodzi się nowy ptak; nie jest to jednak odpowiednik ewangelicznego zmartwychwstania tej samej osoby, lecz mitologiczny obraz cyklicznego odradzania się życia.

Jezus — od narodzin do zmartwychwstania – nawiązania

Obowiązkowe — zakres podstawowy

• „Lament świętokrzyski” — Maryja mówi jako matka patrząca na cierpienie i śmierć własnego syna. Utwór rozwija motyw Stabat Mater Dolorosa.
• Adam Mickiewicz, „Dziady cz. III” — w Widzeniu księdza Piotra los Polski zostaje ułożony według wzorca męki Chrystusa: rzeź niewiniątek, ucieczka wybrańca, niewinna wspólnota cierpi, jest poniżana, ma się odrodzić i zaprowadzić sprawiedliwość na świecie.
• Fiodor Dostojewski, „Zbrodnia i kara” — Sonia czyta Raskolnikowowi historię wskrzeszenia Łazarza. Człowiek moralnie „martwy” po zbrodni otrzymuje możliwość duchowego odrodzenia. Z drugiej strony sama Sonia swoją postawą i czynami przypomina Jezusa — poświęca własną godność na rzecz innych, okazuje miłosierdzie, pomaga więźniom i przestępcom oraz całkowicie zawierza Bogu jako źródłu siły.
• „Bogurodzica” — podmiot nie zwraca się bezpośrednio do Chrystusa, lecz prosi Maryję o pozyskanie przychylności Syna, a następnie przywołuje Jana Chrzciciela jako pośrednika. Utwór wyrasta więc bezpośrednio z biblijnych relacji Jezus — Maryja — Jan Chrzciciel, choć przekształca je zgodnie ze średniowieczną teologią pośrednictwa.
• Charles Dickens, „Opowieść wigilijna” — czas akcji odsyła do narodzin Chrystusa, ale mocniejsze jest to, że Tiny Tim przywołuje pamięć o Jezusie uzdrawiającym ludzi chorych i niepełnosprawnych. Przemiana Scrooge’a prowadzi natomiast od egoizmu do miłosierdzia realizowanego konkretnymi czynami wobec innych ludzi.

Obowiązkowe — zakres rozszerzony

• Michaił Bułhakow, „Mistrz i Małgorzata” — rozdziały o Jeszui Ha-Nocri i Poncjuszu Piłacie przepisują historię ewangeliczną. Piłat dostrzega niewinność Jeszui, ale z tchórzostwa nie przeciwstawia się mechanizmowi prowadzącemu do śmierci więźnia.

Lektury uzupełniające / wybór

• Miron Białoszewski, „Karuzela z Madonnami” — poeta przenosi figurę Madonny z tradycyjnej przestrzeni sakralnej w zwyczajną, jarmarczną rzeczywistość karuzeli. Sacrum i profanum nie zostają przeciwstawione, lecz przenikają się: zwyczajna kobieta może zostać zobaczona poprzez utrwalony w kulturze obraz Madonny. Podobny mechanizm występuje w Ewangeliach: najważniejsze wydarzenia religijne dokonują się w przestrzeniach codziennych — Jezus rodzi się w warunkach związanych ze stajnią i żłobem, pierwszy znak w Ewangelii Jana ma miejsce podczas wesela w Kanie Galilejskiej, a nauczanie wykorzystuje obrazy chleba, wody, pracy, siewu czy rodzinnego posiłku. Ewangelia wielokrotnie uświęca zwyczajność, pokazując sacrum działające wewnątrz codziennego życia, a Białoszewski przenosi podobną zasadę w nowoczesną poezję.
• Leopold Staff, „Podwaliny” — wiersz świadomie gra z ewangelicznym przeciwstawieniem budowania na piasku i na skale. Staff przewrotnie pokazuje, że zawalić może się zarówno budowla na piasku, jak i na skale, po czym bohater wybiera jeszcze inną strategię.
• „Legenda o świętym Aleksym” — Aleksy realizuje średniowieczny ideał imitatio Christi: wyrzeka się bogactwa, pozycji i życia rodzinnego, wybiera ubóstwo, poniżenie i podporządkowanie życia Bogu.

Nawiązania erudycyjne

• średniowieczne „Stabat Mater” — rozwija perspektywę matki stojącej pod krzyżem.
• Leonardo da Vinci, „Ostatnia Wieczerza” — przedstawia reakcje uczniów po zapowiedzi zdrady.
• Michał Anioł, „Pietà” — Maryja trzyma martwe ciało dorosłego syna.
• motyw Madonny w malarstwie, np. w twórczości Rafaela — obraz matki z małym dzieckiem tworzy kontrast z późniejszym przedstawieniem tej samej relacji w Piecie.