Latarnik – konteksty i nawiązania

Polska pod zaborami i emigracja polityczna

Skawiński mówi, że pierwszy krzyż otrzymał „w roku trzydziestym”. To odsyła do powstania listopadowego 1830–1831. Po klęsce powstania wielu jego uczestników opuściło ziemie polskie, obawiając się represji ze strony władz rosyjskich. Los Skawińskiego można więc czytać nie tylko jako osobistą tułaczkę i poszukiwanie pracy, lecz także jako doświadczenie emigranta politycznego, który w młodości walczył o niepodległość.

Ten kontekst wyjaśnia, dlaczego Polska jest dla bohatera krajem utraconym, a nie miejscem, do którego po prostu wraca po kilku latach za granicą.

Wielka Emigracja

Po klęsce powstania listopadowego tysiące Polaków opuściły kraj. Wśród emigrantów znaleźli się uczestnicy walk, politycy, wojskowi i twórcy kultury. Głównym ośrodkiem Wielkiej Emigracji stał się Paryż. Wielu wychodźców zakładało początkowo, że pobyt za granicą będzie krótki, lecz dla części z nich emigracja stała się losem na całe życie.

Skawiński jest bohaterem fikcyjnym i jego tułaczka obejmuje znacznie większą część świata, ale należy do tego samego pokolenia, którego młodość ukształtowało powstanie listopadowe i utrata możliwości normalnego życia w ojczyźnie. Dzięki temu jego nostalgia nie jest tylko prywatnym smutkiem starego człowieka – wyrasta z doświadczenia całej generacji polskich emigrantów.

Wojny i powstania w biografii Skawińskiego

Życiorys bohatera został wpisany w kilka ważnych konfliktów XIX wieku. Krzyż „z roku trzydziestego” łączy go z powstaniem listopadowym; hiszpańskie odznaczenie – z wojną karlistowską; kolejne świadectwo – z walkami na Węgrzech podczas Wiosny Ludów w latach 1848–1849. W Stanach Zjednoczonych walczy przeciw Południu, czyli po stronie Unii w wojnie secesyjnej 1861–1865.

Skawiński staje się w ten sposób przedstawicielem pokolenia polskich emigrantów, którzy po opuszczeniu kraju angażowali się również w walki innych narodów.

Lalka Bolesława Prusa – Ignacy Rzecki i powstanie węgierskie

Dobrym kontekstem jest Ignacy Rzecki, który podobnie jak Skawiński walczył na Węgrzech podczas Wiosny Ludów 1848–1849. Rzecki wspomina wyprawę z Augustem Katzem jako jedno z najważniejszych doświadczeń młodości; Skawiński pokazuje Falconbridge’owi odznaczenie otrzymane za walki na Węgrzech.

Obaj są ludźmi starego pokolenia ukształtowanego przez romantyczne marzenia o wolności, choć występują w utworach pozytywistów. Zestawienie bohaterów pozwala mówić o pamięci dawnych walk, wierności młodzieńczym ideałom oraz szacunku pozytywistów dla pokolenia romantycznych powstańców.

Aspinwall, Przesmyk Panamski i interesy Stanów Zjednoczonych

Aspinwall, dzisiejszy Colón, leżał na atlantyckim końcu kolei panamskiej. Linia ukończona w 1855 roku łączyła oba oceany i jeszcze przed powstaniem Kanału Panamskiego uczyniła przesmyk jednym z najważniejszych szlaków tranzytowych obu Ameryk.

Obecność amerykańskiego konsula Falconbridge’a nie jest więc przypadkowym detalem. Stany Zjednoczone od połowy XIX wieku miały silne interesy handlowe i strategiczne związane z przejściem przez Przesmyk Panamski; traktat z 1846 roku gwarantował Amerykanom prawo tranzytu i wiązał USA z ochroną neutralności tej drogi.

W czasie akcji nie należy wyobrażać sobie działającego dzisiejszego Kanału Panamskiego. Znaczenie regionu opierało się przede wszystkim na porcie, żegludze i kolei między oceanami. Francuskie prace nad kanałem rozpoczęły się dopiero w 1881 roku.

Pan Tadeusz – książka emigranta dla emigranta

To kontekst wpisany bezpośrednio w fabułę. Inwokacja rozpoczyna się od obrazu utraconej ojczyzny, a dla Skawińskiego polski język staje się impulsem do gwałtownego powrotu pamięci. Zestawienie obu utworów dobrze służy tematom o emigracji, tęsknocie, ojczyźnie, pamięci i roli literatury.

Znaczenie tego kontekstu jest jeszcze większe, gdy uwzględnimy sytuację Mickiewicza. Pan Tadeusz powstał na emigracji i został wydany w Paryżu w 1834 roku. W dołączanym dziś do utworu Epilogu poeta pokazuje trudny los emigrantów: spory, rozczarowanie, poczucie osamotnienia i bolesne wiadomości napływające z Polski. W odpowiedzi wraca pamięcią do kraju dzieciństwa i domowego świata.

Można więc powiedzieć, że w Latarniku książka emigranta trafia do emigranta. Utwór Mickiewicza, powstały w środowisku Wielkiej Emigracji i wyrastający z tęsknoty za ojczyzną, dociera do Skawińskiego po dziesięcioleciach jego własnego wygnania. To tłumaczy, dlaczego lektura ma dla niego znacznie większe znaczenie niż zwykłe spotkanie z dawno niewidzianą książką.

Odyseusz i motyw homo viator

Odyseusz po wojnie trojańskiej przez dziesięć lat wędruje, próbując wrócić do Itaki. Jego los stał się jednym z najważniejszych kulturowych wzorców człowieka w drodze – homo viator. Wędrówka nie jest tylko przemieszczaniem się między miejscami, lecz doświadczeniem, które kształtuje człowieka.

Skawiński także przez większą część życia pozostaje w drodze. Zmienia kraje, kontynenty i zawody, przeżywa wojny, katastrofy i kolejne straty. Obu bohaterów łączy tęsknota za domem. Różnica jest jednak znacząca: Odyseusz rzeczywiście wraca do Itaki, natomiast dla Skawińskiego Polska pozostaje przede wszystkim w pamięci, języku i literaturze. Motyw homo viator pozwala więc odczytać jego biografię jako przykład ludzkiego życia rozumianego jako nieustanna wędrówka i poszukiwanie własnego miejsca.

Księga Hioba – nieszczęścia i wytrwałość

Hiob traci majątek, dzieci i zdrowie, a mimo kolejnych cierpień nie rezygnuje z poszukiwania sensu swojego losu. Skawiński również doświadcza całej serii strat: traci dorobek, kolejne miejsca pracy i szanse na spokojne życie, lecz po każdym niepowodzeniu podejmuje następną próbę.

Podobieństwo dotyczy więc przede wszystkim wytrwałości człowieka wystawianego na kolejne próby. Różnica dotyczy jednak sposobu rozumienia cierpienia. W Księdze Hioba cierpienie zostaje przedstawione jako próba wiary i problem relacji człowieka z Bogiem. Latarnik nie daje pewnego religijnego wyjaśnienia nieszczęść Skawińskiego. W kontekście pozytywizmu można tu przywołać agnostycyzm, czyli przekonanie o ograniczonych możliwościach poznania ostatecznych przyczyn świata. Nie oznacza to jednak, że Skawiński został przedstawiony jako agnostyk – bohater odwołuje się do Boga, a na latarni jego kontakt z naturą nabiera nawet cech mistycznych.

Pozytywizm – kult pracy, agnostycyzm i szacunek dla romantyków

Skawiński ma biografię romantycznego żołnierza i powstańca, ale Sienkiewicz pokazuje także cechy szczególnie cenione przez pozytywistów. Bohater jest pracowity, uczciwy, podejmuje kolejne zawody, po stratach zaczyna od nowa i pragnie sumiennie wykonywać obowiązki latarnika. Jego los można więc zestawić z pozytywistycznym kultem pracy i przekonaniem, że człowiek powinien wytrwale odbudowywać swoje życie.

Drugim ważnym kontekstem epoki jest agnostycyzm obecny w filozofii pozytywistycznej, zwłaszcza u Herberta Spencera. Ostateczne przyczyny świata pozostają poza pewnym poznaniem. Także narrator Latarnika nie daje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, dlaczego Skawińskiego spotyka tak niezwykła seria nieszczęść.

Jednocześnie utwór nie odrzuca poprzedniego pokolenia romantyków. Przeciwnie – stary powstaniec zostaje przedstawiony z wyraźnym szacunkiem. Podobną próbę pogodzenia nowych ideałów z pamięcią o poprzednikach odnajdujemy u Adama Asnyka. W Do młodych poeta zachęca nowe pokolenie do poszukiwania prawdy i postępu, ale przypomina, by nie deptać przeszłości. W wierszu W dwudziestopięcioletnią rocznicę powstania 1863 roku jeszcze mocniej broni pamięci o pokoleniu powstańców i ich ofierze. Latarnik można czytać podobnie – jako hołd pozytywisty złożony staremu pokoleniu romantycznych bojowników o wolność.

Sienkiewicz i pisanie „ku pokrzepieniu serc”

Hasło „ku pokrzepieniu serc” kojarzy się przede wszystkim z późniejszą twórczością historyczną Sienkiewicza, zwłaszcza z Trylogią. Pisarz chciał przypominać Polakom chwile siły i zwycięstwa oraz podtrzymywać wspólnotę narodową w warunkach zaborów.

Latarnik nie jest powieścią historyczną, ale podobnie pokazuje znaczenie pamięci narodowej. Sienkiewicz przedstawia starego polskiego powstańca z sympatią, a polska książka po dziesięcioleciach przywołuje język, wspomnienia i poczucie przynależności. Literatura pomaga więc zachować więź z ojczyzną nawet wtedy, gdy człowiek żyje bardzo daleko od kraju.

Hymn [Smutno mi, Boże!] Juliusza Słowackiego

Podmiot liryczny przebywa daleko od kraju i ogląda piękny świat, lecz zachwyt jego pięknem nie usuwa poczucia oddalenia. U Słowackiego i Sienkiewicza podróż nie zrywa więzi z ojczyzną; może wręcz uświadamiać jej brak.

Stepy akermańskie Adama Mickiewicza

Podróżnik zanurzony w obcej przestrzeni nasłuchuje znaku z Litwy. Skawiński także żyje daleko od kraju, a polskie słowa przywołują ojczyznę mimo dzielącej bohatera od niej przestrzeni i czasu. Oba teksty można połączyć przy tematach o wygnaniu, tęsknocie i pamięci.

Dziady cz. III Adama Mickiewicza

Dramat poszerza temat jednostkowej tęsknoty o doświadczenie narodu pozbawionego niepodległości, prześladowań i emigracji. Skawiński nie jest takim samym typem bohatera jak Konrad, ale jego biografia również wyrasta z polskiej historii zaborów i walki o wolność.

Jak wykorzystać kontekst w wypracowaniu?

Wystarczy jedna wyraźna wspólna płaszczyzna. Jeżeli piszesz o tęsknocie, pokaż sposób przeżywania oddalenia. Jeśli temat dotyczy literatury, porównaj jej funkcję. Przy emigracji odwołaj się do historycznych powodów opuszczania kraju. Kontekst ma pogłębiać rozumowanie, a nie być drugim streszczeniem.