Słownik Latarnika wyjaśnia słowa i pojęcia potrzebne do dokładnego czytania noweli: dawne wyrazy takie jak „zawakować”, „tedy”, „płeć” czy „pleny”, nazwy i formy językowe pojawiające się w tekście, a także pojęcia literackie — nowela, retrospekcja, teoria sokoła, punkt kulminacyjny i mistyk. Uzupełniają je terminy historyczne i geograficzne związane z biografią Skawińskiego, emigracją oraz Aspinwall. Dzięki temu trudne słowo lub kontekst można sprawdzić bez odrywania się od konkretnego miejsca w lekturze.
Trudne słowa z lektury
Zawakować
Dawniej o posadzie lub stanowisku: stać się wolnym do obsadzenia, wakować. Na początku noweli po zaginięciu poprzedniego latarnika zwalnia się miejsce do obsadzenia.
Tedy
Dawne „zatem”, „więc”.
Płeć
W starszej polszczyźnie: cera, kolor skóry.
Pleny
Rozległe równiny lub stepy Ameryki; w przypisie do lektury objaśnione jako stepy między Nowym Jorkiem a Kalifornią.
Miejsce
W rozmowie o pracy oznacza posadę lub stanowisko, a nie przestrzeń.
Bałwan
W dawnym języku także wielka fala morska. Na początku noweli przypuszcza się, że poprzedni latarnik został spłukany przez falę.
Herald
Tytuł gazety. W noweli nazwa występuje w odmienionej formie „Heralda”.
Pojęcia literackie
Nowela
Krótki utwór epicki o zwartej, najczęściej jednowątkowej fabule, niewielkiej liczbie bohaterów i wyraźnym punkcie kulminacyjnym. Latarnik należy do tego gatunku.
Teoria sokoła
Koncepcja Paula Heysego opisująca nowelę skupioną wokół jednego dominującego motywu lub przedmiotu. Nazwa pochodzi od Sokoła Boccaccia. W Latarniku takim centralnym motywem jest latarnia: pojawia się w tytule, organizuje główny wątek i wiąże się z kulminacyjną zmianą losu bohatera. Pan Tadeusz jest impulsem uruchamiającym wspomnienia i prowadzącym do zaniedbania obowiązku.
Retrospekcja
Powrót narracji do wydarzeń wcześniejszych niż bieżąca akcja. Dzięki retrospekcji poznajemy dawne życie Skawińskiego.
Punkt kulminacyjny
Moment największego napięcia i przełomu w fabule. W noweli wiąże się z lekturą Pana Tadeusza, powrotem wspomnień i niezapaleniem latarni.
Klamra kompozycyjna
Powiązanie początku i końca podobnym motywem lub sytuacją. Skawiński przybywa jako tułacz szukający zatrzymania, a w finale ponownie rusza w drogę.
Motyw
Powracający element treści, np. tułaczka, ojczyzna, samotność, natura, książka czy pamięć.
Symbol
Element, który poza znaczeniem dosłownym może nieść szerszy sens. Latarnia może oznaczać bezpieczną przystań, samotność i obowiązek, a książka – więź z językiem i ojczyzną.
Nostalgia
Silna tęsknota za dawnym miejscem lub życiem. U Skawińskiego łączy się przede wszystkim z utraconą ojczyzną.
Mistyk
Człowiek przeżywający szczególne poczucie jedności z rzeczywistością przekraczającą zwykłe doświadczenie. Narrator używa tego słowa wobec Skawińskiego podczas jego głębokiego zespolenia z naturą.
Wieszcz
Poeta postrzegany jako duchowy głos wspólnoty. W noweli określenie odnosi się do Adama Mickiewicza.
Pojęcia historyczne i geograficzne
Emigracja polityczna
Wyjazd z kraju związany z sytuacją polityczną, prześladowaniami albo udziałem w walce przeciw władzy. Skawiński należy do pokolenia uczestników powstania listopadowego, którzy po klęsce znaleźli się poza krajem.
Powstanie listopadowe
Polskie powstanie przeciw Rosji z lat 1830–1831. Do tego wydarzenia odnosi się krzyż Skawińskiego „z roku trzydziestego”.
Wojna karlistowska
Konflikt domowy w Hiszpanii w XIX wieku. Skawiński wspomina hiszpańskie odznaczenie zdobyte podczas tej wojny.
Powstanie węgierskie 1848–1849
Część europejskiej Wiosny Ludów. W walkach po stronie węgierskiej uczestniczyło wielu Polaków; Skawiński otrzymał tam kolejne odznaczenie.
Wojna secesyjna
Wojna domowa w Stanach Zjednoczonych w latach 1861–1865. Skawiński walczy „przeciw południowcom”, czyli po stronie Unii.
Aspinwall
Dawna nazwa dzisiejszego Colón w Panamie, portu po karaibskiej stronie Przesmyku Panamskiego. W XIX wieku było to ważny punkt międzyoceanicznego tranzytu.
Przesmyk Panamski
Wąski pas lądu łączący Amerykę Północną i Południową oraz rozdzielający Atlantyk i Pacyfik. Jeszcze przed otwarciem Kanału Panamskiego miał ogromne znaczenie dla handlu i podróży między oceanami.