Po zaginięciu poprzedniego latarnika Skawiński, stary polski emigrant i były żołnierz, obejmuje posadę na wyspie pod Aspinwall, bo po latach tułaczki marzy o spokoju. Sumiennie pracuje, zżywa się z morzem i naturą, a z czasem coraz bardziej odcina się od świata. Paczka polskich książek i lektura Pana Tadeusza gwałtownie przywracają mu pamięć o ojczyźnie. Pochłonięty lekturą, wspomnieniami i snem nie zapala latarni; łódź wpada na mieliznę, a Skawiński traci posadę. Odpływa do Nowego Jorku z polską książką przy piersi i znów staje się tułaczem.
Treść utworu
Po zniknięciu poprzedniego latarnika w Aspinwall trzeba szybko znaleźć następcę. Zgłasza się Skawiński — około siedemdziesięcioletni Polak, były żołnierz i emigrant, który mówi, że długo się tułał i potrzebuje odpoczynku. Falconbridge sprawdza jego dokumenty, sprawność i doświadczenie, po czym przyjmuje go do służby.
Na latarni Skawiński po raz pierwszy od wielu lat czuje się bezpieczny. Narrator cofa się wtedy do jego przeszłości i pokazuje wieloletnie wojny, pracę na kilku kontynentach, katastrofy, straty oraz nieustanne zaczynanie od nowa. Dzięki tej retrospekcji widać, dlaczego spokojna posada ma dla niego tak wielkie znaczenie.
Życie na wyspie układa się w stały rytm. Skawiński wypełnia obowiązki, obserwuje morze i port, oswaja mewy, zbiera muszle, łowi ryby, w niedziele bywa w mieście, chodzi na mszę, czyta gazety i szuka wiadomości z Europy. Na początku kariery latarnika przesyła też połowę pensji polskiemu Towarzystwu w Nowym Jorku.
Z czasem coraz bardziej odcina się od ludzi. Przestaje bywać w mieście, czytać gazety i rozmawiać z Johnsem, a nostalgia przechodzi w rezygnację. Bohater zżywa się z wyspą tak mocno, że narrator nazywa go mistykiem i opisuje jego poczucie jedności z naturą.
Przełomem staje się paczka książek przysłana przez Towarzystwo. Skawiński odkrywa polską książkę, rozpoznaje Mickiewicza i zaczyna głośno czytać Pana Tadeusza. Polski język wywołuje silne wzruszenie, płacz i obrazy ojczyzny. Bohater zasypia pogrążony we wspomnieniach i nie zapala latarni.
Johns budzi go i informuje, że łódź z San-Geromo weszła na mieliznę; nikt nie zginął, ale Skawiński traci posadę. Kilka dni później odpływa do Nowego Jorku. Znów otwierają się przed nim „drogi tułactwa”, lecz tym razem ma przy sobie polską książkę, którą przyciska do piersi.
Szczegółowy plan wydarzeń
- Zaginięcie poprzedniego latarnika podczas burzy.
- Pilna potrzeba znalezienia następcy ze względu na bezpieczeństwo żeglugi.
- Zgłoszenie się Skawińskiego na wolną posadę.
- Rozmowa z Falconbridge’em o jego pochodzeniu, przeszłości, kondycji i doświadczeniu.
- Przyjęcie Skawińskiego do służby.
- Pierwszy wieczór i noc na wyspie oraz poczucie upragnionego bezpieczeństwa.
- Retrospekcja wieloletniej tułaczki, wojen, zawodów, niebezpieczeństw i strat bohatera.
- Przyzwyczajenie do stałego rytmu pracy na latarni.
- Coraz silniejsza więź z morzem, mewami, wyspą i naturą.
- Czytanie gazet, szukanie wiadomości z Europy i rozmowy z Johnsem.
- Wsparcie polskiego Towarzystwa w Nowym Jorku na początku kariery latarnika.
- Stopniowa rezygnacja z wizyt w mieście, gazet i kontaktów z ludźmi.
- Pogłębiające się odosobnienie i mistyczne zespolenie z naturą.
- Otrzymanie paczki z polskimi książkami wysłanymi przez Towarzystwo.
- Rozpoznanie Mickiewicza i rozpoczęcie głośnej lektury Pana Tadeusza.
- Gwałtowne wzruszenie i powrót pamięci o Polsce.
- Zanurzenie w obrazach polskiego krajobrazu, rodzinnej wsi i żołnierskiej młodości.
- Zaśnięcie pod wpływem lektury i wspomnień.
- Niezapalenie latarni.
- Przebudzenie przez Johnsa i wiadomość o wejściu łodzi z San-Geromo na mieliznę.
- Utrata posady.
- Odpłynięcie do Nowego Jorku i powrót do tułaczki z polską książką przy piersi.
Retrospekcja a biografia Skawińskiego
Plan wydarzeń porządkuje fabułę tak, jak rozwija się ona w noweli. Wewnątrz tej fabuły narrator umieszcza rozbudowaną retrospekcję wcześniejszego życia Skawińskiego. Pełna chronologia jego wojen, zawodów, strat, codzienności na latarni i przemian należy do osobnej biografii bohatera; tutaj wystarczy pamiętać, że retrospekcja wyjaśnia jego zmęczenie, potrzebę spokoju i reakcję na polską książkę.
Plan wydarzeń na maturze
Do odpowiedzi ustnej lub wypracowania nie trzeba odtwarzać wszystkich punktów. Wybierz te, które prowadzą do problemu z tematu: przy tułaczce najważniejsza będzie retrospekcja, przy literaturze — paczka, lektura i wspomnienia, przy samotności — wycofanie ze świata, a przy obowiązku — niezapalenie światła i finał.