Skawiński – charakterystyka

Latarnik Henryka Sienkiewicza – ilustracja — Latarnik – Henryk Sienkiewicz

Skawiński jest człowiekiem pracowitym, uczciwym, wytrwałym, zaradnym i odważnym, a jego biografia dostarcza wielu konkretnych dowodów każdej z tych cech. Potrafi zaczynać od nowa po suszy, pożarze, katastrofach i kradzieży; podczas epidemii oddaje chorym cały zapas chininy, a polskie Towarzystwo wspiera połową pensji. Z wiekiem coraz silniej pragnie spokoju, staje się bardziej wrażliwy, samotny i podatny na nostalgię. Na latarni przechodzi od zwykłej kontemplacji natury do mistycznego poczucia jedności z otoczeniem, lecz Pan Tadeusz ujawnia, że więź z Polską, językiem i literaturą pozostała w nim bardzo silna.

Wygląd i kondycja

Stary, ale sprawny i zachowujący żołnierską postawę

Ma lat siedmiudziesiąt albo i więcej.
Jest czerstwy, wyprostowany.
Ma ruchy i postawę żołnierza.
Jego włosy są zupełnie białe, a cera spalona słońcem.
Ma niebieskie oczy; twarz jest przygnębiona i smutna, lecz narrator określa ją jako uczciwą.
Na pytanie o sprawność nóg odpowiada: Przeszedłem piechotą „pleny”.

Wygląd Skawińskiego łączy wyraźne oznaki starości z dobrą kondycją i wojskową postawą. Już przy pierwszym spotkaniu widać więc zarówno jego wiek, jak i fizyczną odporność człowieka zahartowanego przez wcześniejsze życie.

Najważniejsze cechy Skawińskiego

Pracowity i uczciwy

Narrator określa go wprost: Pracowity i uczciwy.
Na tułaczce podejmuje kolejne prace i przedsięwzięcia; narrator mówi, że próbował wszystkich niemal zawodów.
Po kolejnych stratach ponownie pracuje na własne utrzymanie i odbudowuje życie.
Jego wysiłek narrator porównuje do mrówki, która po zepchnięciu znów wspina się pod górę.
Podejmuje bardzo różne prace i przedsięwzięcia: szuka złota i diamentów, zakłada farmę, handluje, prowadzi warsztat, pracuje na morzu i prowadzi fabrykę cygar.

Pracowitość i uczciwość należą do najbardziej jednoznacznie potwierdzonych cech Skawińskiego: narrator nazywa je wprost, a cała biografia pokazuje człowieka, który własną pracą wielokrotnie próbuje odzyskać stabilizację.

Wytrwały i odporny na przeciwności

Susza niszczy jego farmę w Kalifornii.
Tratwa rozbija się na Amazonce, a Skawiński przez kilka tygodni błąka się po lesie, niemal nagi i narażony na śmierć.
Pożar niszczy jego warsztat kowalski w Helenie.
W Górach Skalistych dostaje się w ręce Indian.
Rozbijają się oba statki, na których służy jako majtek i harpunnik.
W Hawanie zostaje okradziony przez wspólnika.
Narrator podsumowuje jego postawę słowami: nie poddawał się i nieszczęściu.
Po kolejnych porażkach rozpoczyna drogę od nowa; narrator obrazowo mówi, że zepchnięty sto razy podejmował próbę po raz kolejny.
Na Węgrzech po kilkunastu pchnięciach bagnetem nie chce ratować się prośbą o łaskę.
Podczas epidemii na Kubie po oddaniu chininy sam choruje, lecz również to doświadczenie nie kończy jego dalszej drogi.

Wytrwałość Skawińskiego nie wynika z jednego heroicznego czynu, lecz z powtarzalnego wzorca całego życia: doświadcza strat, katastrof i niebezpieczeństw, ale nie rezygnuje z kolejnych prób.

Cierpliwy i wewnętrznie silny

Narrator pisze, że miał cierpliwość Indianina.
Ma wielką spokojną siłę oporu.
Na Węgrzech po licznych ranach nie chce ratować się prośbą o łaskę.
Po kolejnych niepowodzeniach reaguje przede wszystkim spokojnym ponawianiem wysiłku.

Jego siła ma charakter trwały i opanowany: Skawiński znosi ból, straty i zawody bez łatwego poddawania się, a odporność łączy z cierpliwością.

Zaradny i przedsiębiorczy

Jest kopaczem złota w Australii.
Poszukuje diamentów w Afryce.
Zakłada farmę w Kalifornii.
Próbuje handlu w Brazylii.
Prowadzi warsztat kowalski w Helenie.
Służy jako majtek na trasie Bahia–Bordeaux.
Przez trzy lata pracuje jako harpunnik na wielorybniku.
Prowadzi fabrykę cygar w Hawanie.
Jest także strzelcem rządowym w Indiach Wschodnich, co pokazuje kolejną zmianę zawodu i środowiska.
Po utracie kolejnych przedsięwzięć potrafi przenosić się na inny kontynent i podejmować całkowicie nowe zajęcie.

Skawiński potrafi dostosowywać się do nowych warunków i podejmować bardzo różne zajęcia. Jego biografia pokazuje nie tylko ruchliwość, ale także praktyczną umiejętność rozpoczynania życia w kolejnych miejscach i zawodach.

Waleczny i odważny

Ma odznaczenie związane z walką w 1830 roku.
Ma hiszpański krzyż z wojny karlistowskiej oraz francuskie odznaczenie.
Walczy na Węgrzech, gdzie otrzymuje liczne pchnięcia bagnetem.
W Stanach walczy przeciw Południu.
Zdobywa własnoręcznie dwie chorągwie w ataku na bagnety.
Falconbridge mówi mu wprost: Byliście walecznym żołnierzem!.
Na Węgrzech nie chce chwycić za strzemię i wołać „pardon”, choć jest wielokrotnie raniony.

Wojna jest jednym z najważniejszych doświadczeń jego młodości i dojrzałego życia. Odwaga Skawińskiego ma potwierdzenie zarówno w odznaczeniach i ranach, jak i w konkretnych czynach bojowych.

Sumienny

Sam zapewnia Falconbridge'a: Potrafię być i sumiennym latarnikiem.
Przez długi czas wykonuje służbę regularnie: utrzymuje latarnię w porządku, czyści soczewki i dba o codzienny rytm obowiązków.
Nawet po niemal całkowitym odcięciu się od ludzi jedynym regularnym znakiem jego obecności pozostaje światło zapalane co wieczór.
Mieszkańcy mówią o nim: Porządnego mamy latarnika.

Finałowe zaniedbanie nie opisuje jego zwykłego sposobu pracy. Przeciwnie, wcześniejsza służba pokazuje człowieka obowiązkowego, dlatego jednorazowe niezapalenie światła ma tak duże znaczenie dla fabuły.

Wrażliwy

Narrator podkreśla, że zahartowany żołnierz miał serce dziecka.
Z wiekiem coraz łatwiej się wzrusza i jest gotów zapłakać z pozornie drobnego powodu.
Ptaki, śnieg i znajoma melodia potrafią wywołać silną nostalgię.
Kontakt z polską książką powoduje drżenie rąk, utratę głosu i gwałtowny płacz.
W finale ma błyszczące oczy i przyciska książkę do piersi.
Po lekturze ma w twarzy spokój i rozpromienienie, a oczy są „jakby natchnione”.

Wrażliwość Skawińskiego nie przeczy jego zahartowaniu. Sienkiewicz łączy w nim doświadczenie żołnierza z bardzo silną zdolnością do wzruszenia, szczególnie wtedy, gdy powracają wspomnienia ojczyzny.

Bezinteresowny i ofiarny

Podczas epidemii na Kubie oddał chorym wszystką swoją chininę, nie zostawiając sobie ani grama lekarstwa.
Wskutek tego sam zapada na chorobę.
Na początku służby latarniczej przesyła połowę miesięcznej pensji polskiemu Towarzystwu w Nowym Jorku.
Kiedy później dostaje książki, początkowo nawet nie pamięta o dokonanej wpłacie.

Skawiński pomaga innym bez natychmiastowej korzyści dla siebie. Najmocniejszym dowodem jest oddanie lekarstwa potrzebującym kosztem własnego bezpieczeństwa, a wsparcie Towarzystwa potwierdza gotowość do dzielenia się tym, co ma.

Pełen ufności i nadziei

Narrator stwierdza, że po licznych zawodach zawsze był pełen ufności i nie tracił nadziei.
Zimą ożywia się i przez lata żyje oczekiwaniem „wielkich wypadków”, które mogłyby odmienić jego los.
Po objęciu latarni stopniowo nabiera wiary, że wreszcie znalazł trwałe schronienie.

Przez dużą część życia Skawiński zachowuje zdolność oczekiwania poprawy losu. Dopiero starość i zmęczenie sprawiają, że nadzieja coraz częściej ustępuje potrzebie odpoczynku i rezygnacji.

Zmęczony życiem i spragniony spokoju

Mówi: Jestem bardzo znużony i skołatany.
Prosi o posadę i wyjaśnia: Potrzebuję odpoczynku.
Wyznaje: Dość mam już tego tułactwa.
Z wiekiem traci energię.
Za największe szczęście zaczyna uważać możliwość pozostania w jednym miejscu.
Latarnia jawi mu się jako bezpieczny „port” po dziesięcioleciach tułaczki.
Mówi o sobie metaforycznie jak o statku, który musi wejść do portu, bo inaczej zatonie.
Po otrzymaniu posady odczuwa bezpieczeństwo podobne do zwierzęcia, które wreszcie znalazło schronienie.

Na starość zmienia się hierarchia jego potrzeb: dawne walki, podróże i kolejne przedsięwzięcia ustępują pragnieniu ciszy, bezpieczeństwa i stałości.

Skłonny do nostalgii i silnych wzruszeń

Narrator używa określenia: najstraszliwsza nostalgia.
Tęsknotę wywołują jaskółki, ptaki podobne do wróbli, śnieg na górach i znajoma melodia.
Na latarni szuka w gazetach wiadomości z Europy.
Po zetknięciu z polską książką nostalgia powraca z pełną siłą i prowadzi do płaczu.
Po otrzymaniu polskiej książki ręce zaczynają mu drżeć jeszcze zanim rozpocznie lekturę.
Po niemal czterdziestu latach bez kraju polska mowa wywołuje w nim „niezmierną miłość” do ojczyzny.

Tęsknota za ojczyzną przez lata nie znika całkowicie. Może słabnąć i przechodzić w rezygnację, lecz polski język i literatura natychmiast odsłaniają jej trwałość.

Samotny i wycofany

Od 1849 roku prawie nie spotyka Polaków.
Latarnia staje się dla niego półgrobem.
Przestaje bywać w mieście.
Przestaje czytać gazety.
Przestaje schodzić na rozmowy z Johnsem.
Całymi tygodniami nikogo nie widzi i sam nie spotyka ludzi.
Narrator podsumowuje: zobojętniał dla świata.
Cały jego świat zaczyna się i kończy na wysepce; przyzwyczaja się do myśli, że nie opuści wieży do śmierci.

Odosobnienie początkowo daje mu upragniony odpoczynek, lecz z czasem staje się coraz głębszym wycofaniem społecznym. Świat Skawińskiego stopniowo ogranicza się do wyspy.

Kontemplacyjny i mistycznie związany z naturą

Codziennie długo wpatruje się w morze.
Zaprzyjaźnia się z mewami i regularnie je karmi.
Zbiera muszle, łowi ryby i przywiązuje się do wyspy.
Narrator stwierdza wprost, że stał się mistykiem.
Traci poczucie własnej odrębności.
Zlewa się z otoczeniem.
Pokochał skałę i bezdrzewną wysepkę, a tropikalny krajobraz obserwuje przez lunetę przez długie godziny.
W końcu wydaje mu się, że niebo, woda, skała, wieża, żagle, mewy i przypływy tworzą „jedną, ogromną tajemniczą duszę”.

Kontakt z naturą przestaje być dla Skawińskiego jedynie odpoczynkiem. W samotności dochodzi do doświadczenia niemal mistycznego, w którym granica między nim a otoczeniem wyraźnie się zaciera.

Patriotyczny

Przedstawia się jednoznacznie: Jestem Polak.
Jego biografia zaczyna się od udziału w walkach związanych z polskim losem po 1830 roku.
Na latarni czyta gazety i szuka wiadomości z Europy; narrator mówi, że jego serce biło jeszcze dla kraju.
Przesyła połowę miesięcznej pensji polskiemu Towarzystwu w Nowym Jorku.
Kontakt z polską książką wywołuje gwałtowne wzruszenie i powrót wspomnień ojczyzny.
W finale przyciska polską książkę do piersi i zabiera ją w dalszą drogę.
Po prawie czterdziestu latach poza krajem polska mowa wywołuje w nim poczucie „powrotu” do ojczyzny.

Patriotyzm Skawińskiego nie ogranicza się do deklaracji. Ujawnia się w pamięci o kraju, zainteresowaniu jego losem, wsparciu polskiej wspólnoty emigracyjnej i niezwykle silnej reakcji na polski język oraz literaturę.

Silnie związany z polskim językiem i literaturą

Jeszcze po 1830 roku czyta utwory Mickiewicza w Paryżu.
Po wyjeździe do Ameryki przez dziesięciolecia prawie nie spotyka Polaków i nie ma polskich książek.
Sam fakt, że książka była polska, wywołuje drżenie rąk i niedowierzanie.
Rozpoznaje nazwisko Mickiewicza i odczuwa uroczystość chwili.
Czyta Pana Tadeusza głośno.
Polskie słowa powodują utratę głosu, płacz i gwałtowny powrót wspomnień.
Po utracie posady zabiera książkę ze sobą i przyciska ją do piersi.
Po lekturze zasypia wśród obrazów rodzinnej wsi i dawnej żołnierskiej młodości, które przywołał tekst Mickiewicza.

Polski język i literatura okazują się dla Skawińskiego jednym z najtrwalszych łączników z ojczyzną. Wieloletnie oddalenie nie zrywa tej więzi — przeciwnie, spotkanie z Panem Tadeuszem odsłania jej siłę.

Skłonny do przesądnego i fatalistycznego tłumaczenia własnego losu

Po serii niezwykłych niepowodzeń stał się trochę maniakiem.
Wierzy, że potężna a mściwa ręka ściga go wszędzie.
Pytany o źródło tej siły wskazuje Gwiazdę Polarną.
Zimą ożywia się i przepowiada bliżej nieokreślone wielkie wydarzenia.

Stałość kolejnych nieszczęść sprawia, że Skawiński próbuje wyjaśniać własny los działaniem tajemniczej siły. Jest to reakcja człowieka wielokrotnie doświadczanego przez przypadki, których nie potrafi racjonalnie przewidzieć ani kontrolować.

Praktykujący religijnie i odwołujący się do Boga

W rozmowie o upragnionej posadzie używa zapewnienia Jak mi Bóg miły.
W niedziele uczestniczy we mszy i po nabożeństwie od razu wraca na wyspę.
Na latarni myśli, że skoro ludzie budują domy dla inwalidów, to Bóg także może przygarnąć swojego „inwalidę”.
Kreole zauważają po wyjściu z kościoła, że latarnik „nie heretyk”, co pośrednio potwierdza jego udział w katolickim nabożeństwie.

Religia jest obecna w języku i praktyce Skawińskiego. Nie stanowi jedynego klucza do jego postaci, ale warto ją uwzględniać, zwłaszcza gdy zestawia się bohatera z kontekstami religijnymi.

Jak zmienia się bohater?

W młodości i wieku dojrzałym dominuje w nim energia człowieka walczącego, pracującego i nieustannie zaczynającego od nowa. Kolejne straty nie odbierają mu wytrwałości, lecz z czasem przynoszą zmęczenie, większą skłonność do wzruszeń i potrzebę stałego miejsca. Na latarni znajduje długo oczekiwany spokój, a następnie coraz bardziej odcina się od ludzi i mistycznie zespala z naturą. Pan Tadeusz gwałtownie przywraca tłumioną pamięć o ojczyźnie i pokazuje, że polskość pozostaje jednym z najgłębszych elementów jego tożsamości.

Szczegóły: Autor: Arkadiusz Żmij; Nadrzędna kategoria: Lektury; Kategoria: Latarnik; Odsłon: 46