Język polski – lektury, matura, egzamin ósmoklasisty i pisanie

Nowomowa - co to jest?

Nowomowa to termin wprowadzony na oznaczenie procesu deformacji, degeneracji języka w państwie totalitarnym, zachodzącego wskutek ideologizacji i upolitycznienia języka. Pojęcie: "nowomowa" to swoista kalka językowa angielskiego wyrazu: "newspeak" – terminu wymyślonego przez Georga Orwella w powieści: „Rok 1984”; w odniesieniu do hitlerowskich Niemiec funkcjonuje jako LTI (Lingua Tertii Imperii). Za synonimiczne (w odniesieniu do nowomowy państwowej) uznaje się wyrażenie: "mowa państwowotwórcza". Nowomowa nie jest tylko wytworem totalitaryzmów, ale funkcjonuje również jako produkt różnych żargonów: biurokratycznego, politycznego, dziennikarskiego, prawnego

Cechy nowomowy:

• zlepki wyrazów ważnych dla ideologii

• przekształcanie znaczeń istniejących do tej pory znaczeń na prawomyślne (neologizm semantyczny)

• nasycenie słownictwem wartościującym (język nie nazywa rzeczywistości, ale wskazuje co jest dobre, a co złe)

• oderwanie od funkcji poznawczej i informacyjnej, na rzecz funkcji magicznej, rytualnej języka

• istnienie tabu językowego (są słowa nieprawowite, których nie wolno używać)

• eufemizacja rzeczywistości

• szablonowość

• monotonia

• ubóstwo leksykalne – usuwanie wyrazów nieprawomyślnych

• zawężenie kręgów tematycznych

• nasycenie sloganami i frazesami

• oderwanie od funkcji komunikacyjnej – antykomunikacyjność (komunikacja jednostronna, niesymetryczna)

• wykluczenie krytyki, dialogu, wymiany myśli - odbiorca ma się podporządkować:

• rozkazy

• nakazy

• kategoryczne stwierdzenia

• brak argumentacji

• slogany

Destruktywny wpływ nowomowy na społeczeństwo:

• brak konfrontacji odmiennych systemów wartości

• schematyzacja myślenia

• ograniczenie poznawcze

• podporządkowanie narzuconym dyrektywom

• brak zaufania ludzi do języka

• powstanie dwumowy – mówienie w sytuacjach nieoficjalnych i w sytuacjach oficjalnych

• powstanie dwumyślenia – myślenie kategoriami nieoficjalnymi i kategoriami oficjalnymi

Bibliografia:

• Słownik terminów literackich, red. Janusz Sławiński, Wrocław 2000, s. 288, 346-7.

• Andrzej Chojecki, Mowa mowy. O języku współczesnej humanistyki, 1997.

• Michał Głowiński, Nowomowa po polsku, 1990

Totalitaryzm. Motyw totalitaryzmu w literaturze i filmie

Motyw totalitaryzmu pokazuje państwo kontrolujące jednostkę, język, pamięć, zachowanie i przestrzeń życia społecznego. Artykuł łączy znaczenie motywu w języku polskim z materiałami uporządkowanymi według epok i kontekstów oraz przykładową bibliografię, do której warto sięgnąć przygotowując się do prezentacji maturalnej z języka polskiego (Matura ustna) lub pisząc pracę, której temat wykorzystuje motyw (temat, topos) totalitaryzmu w literaturze, filmie. Jest to temat trudny, ciekawy i nadal aktualny. Jest częścią najnowszej historii świata - tkwi więc w przeszłości, ale równocześnie pojawia się w bardzo wielu wizjach przyszłości. Dlatego tak istotna jest definicja terminu totalitaryzm (zdaniem świetnego socjologa Ervinga Goffmana instytucje totalne funkcjonują również w naszym społeczeństwie). W niniejszej bibliografii zaproponowana lista lektur oparta jest na najszerszym znaczeniu tego słowa. Pamiętajcie, że totalitaryzm to jeden kraniec kontinuum, którego drugi - stanowi demokracja, a gdzieś w środku znajduje się autorytaryzm.