Totalitaryzm. Motyw totalitaryzmu w filmie i literaturze

Totalitaryzm w języku polskim

Definicja totalitaryzmu

system organizacji państwa polegający na ingerencji władz we wszystkie dziedziny życia politycznego, społecznego i kulturalnego oraz na sprawowaniu nad nimi kontroli;

 Źródło: Słownik języka polskiego, PWN, 2003

Synonimy i wyrazy bliskoznaczne:

totalizm, ustrój totalitarny, ustrój totalny

Słownictwo powiązane z totalitaryzmem:

reżim, despotyzm, absolutyzm, tyrania, przemoc, niesprawiedliwość, kult jednostki, kult partii, monopartyjność, polityka, komunizm, faszyzm, nazizm, represje,

Związki frazeologiczne:

Źródła: Słownik języka polskiego, PWN, 2003, Słownik frazeologiczny, PWN, 2005

Przysłowia

Nadgorliwość gorsza od faszyzmu,

Totalitaryzm we współczesności

T. Borowski, Dzień na Harmenzach

Szyny mojej kolejki ciągną się wzdłuż i wszerz po całym polu. Tu doprowadziłem je jednym końcem do kupy spalonych kości przewożonych przez auta z kremo, a drugi utopiłem w stawie, gdzie ostatecznie kości te lądują, ówdzie wyjechałem nimi na górę piasku, który będzie równomiernie rozprowadzony po polu, żeby dać suchy podkład zbyt bagnistej glebie, tam znów położyłem je wzdłuż wału trawiastej ziemi, która pójdzie na piasek. Tory chodzą tak i siak, a tam, gdzie się krzyżują, jest olbrzymia żelazna płyta obrotowa, którą przenosi się raz tu, raz tam.

Tłum półnagich ludzi otoczył ją, pochylił się i wczepił w nią palce.

- Hoooch, do góry! - wrzasnąłem, dla lepszego efektu podnosząc sugestywnie rękę jak dyrygent. Ludzie szarpnęli raz i drugi, ktoś przewalił się ciężko przez płytę, sam nie mogąc za bardzo ustać na nogach. Skopany przez towarzyszy, wyczołgał się z kręgu i podnosząc piaskiem i łzami uwalaną twarz znad ziemi, jęknął:

- Zu schwer, zu schwer... Za ciężkie, kolego, za ciężkie... - Wsadził rozharataną dłoń w usta, ssał chciwie.

- Do roboty, au. Wstawaj! Ano jeszcze raz Hooch. Do góry!

- Doguri! - zgodnym chórem powtarza tłum, pochyla się jak najniżej, wypina zębate jak u ryb łuki kręgosłupów, wypręża mięśnie tułowia. Ale ręce, przytknięte do płyt, zwisają luźne i bezwładne.

- Do góry!

- Doguri!

Nagle na ten krąg wyprężonych grzbietów, na zgięte karki, na pochylone aż ku ziemi głowy, na sflaczałe ręce posypał się grad uderzeń. Trzon łopaty bębnił, obijał skórę na kościach i głucho stękał po brzuchu. Zakotłowało się naokoło płyty. Okropny wrzask ludzki buchnął nagle i urwał się, a płyta dźwignęła się do góry i chybocząc się ciężko, zawisła nad głowami ludzi i ruszyła, grożąc w każdej chwili upadkiem.

- Wy psy - rzucił odchodzącym kapo - ja będę wam ale pomagał.

Dysząc ciężko, przecierał ręką czerwoną, obrzękłą twarz o żółtych plamach i wodził za nimi roztargnionym, bezmyślnym spojrzeniem, jakby tych ludzi widział po raz pierwszy. Potem zwrócił się do mnie:

- Ty, kolejarz, gorąco dzisiaj?

- Gorąco. Kapo, tę płytę trzeba położyć przy trzecim inkubatorze, prawda? A szyny?

- Poprowadzisz prosto do rowu.

- Ale tam jest wał ziemi po drodze.

- To go przekop. Do południa musi być zrobione. A na wieczór zrobisz mi cztery pary noszy. Może się kogoś poniesie na lager. Gorąco dziś, co?

- Gorąco. Ale, kapo... Dalej, dalej z tą płytą! Do trzeciego domku! Kapo się patrzy!

- Kolejarz, daj mi cytrynę.

- Niech kapo przyśle do mnie pipla. Nie mam w kieszeni. Kiwa kilkakrotnie głową i odchodzi, kulejąc. Idzie na dwór, na wyżerkę. Ale wiem, że tam mu nic nie dadzą - bije ludzi.

Kładziemy płytę. Straszliwym wysiłkiem dociąga się szyny, podważa kilofem, gołymi palcami dokręca się śruby. Głodne, gorączkowe postacie łażą nieporadne, zgonione, pokrwawione. Słońce wychodzi wysoko na niebo i grzeje coraz dokuczliwiej.

- Która godzina, kolego?

- Dziesiąta - mówię, nie podnosząc oczu od szyn.

- Boże, Boże, jeszcze dwie godziny do obiadu. Czy to prawda, że dziś będzie w obozie wybiórka, że pójdziemy do krematorium?

Już wszyscy wiedzą o wybiórce. Ukradkiem opatrują sobie rany, żeby były czyściejsze i mniejsze, zrywają bandaże, masują mięśnie, spryskują się wodą, żeby być świeższymi i raźniejszymi na wieczór. Walczą o byt ciężko i bohatersko. Innym jest wszystko jedno. Ruszają się, żeby uniknąć bicia, żrą trawę i lepką glinę, aby nie czuć głodu, chodzą osowiali, jeszcze żywe trupy.

- My wszyscy - krematorium. Ale wszyscy Niemcy będą kaput. Wojna fini, wszyscy Niemcy

- krematorium. Wszyscy: kobiety, dzieci. Rozumiesz?

- Rozumiesz, Greco gut. Ale to nieprawda, wybiórki nie będzie, keine Angst.

Przekopuję wał. Lekka, poręczna łopata „sama” chodzi w dłoniach. Grudy wilgotnej ziemi poddają się łatwo i miękko wylatują w powietrze. Dobrze jest pracować, jak się zjadło na śniadanie ćwierć boczku z chlebem i czosnkiem i zapiło się puszką skondensowanego mleka. W skąpym cieniu murowanego inkubatora kucnął kommandoführer, mały, wysuszony esmanek w rozchełstanej koszuli. Zmęczył się łażeniem wśród kopiących. Umie boleśnie smagać szpicrutą. Wczoraj ciął mnie dwa razy przez plecy.

- Gleisbauer, co tam nowego słychać? Śmigam łopatą i przybijam ziemię na wierzchu.

T. Borowski, Dzień na Harmenzach w: Tegoż, Opowiadania. Pożegnanie z Marią

G. Herling-Grudziński, Inny świat, Ręka w ogniu

Bibliografia: G. Herling-Grudziński, Inny świat, Ręka w ogniu.

H. Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem,

Wypożycz z biblioteki (najlepiej przeczytać w całości)

na lekcji praca na fragmentach: http://hamlet.edu.pl/data/uploads/teksty/krallh_zdy.pdf

W. Broniewski, Ballady i romanse, 1945

"Słuchaj dzieweczko! Ona nie słucha...
To dzień biały, to miasteczko..."
Nie ma miasteczka, nie ma żywego ducha,
po gruzach biega naga, ruda Ryfka,
trzynastoletnie dziecko.

Przejeżdżali grubi Niemcy w grubym tanku.
(Uciekaj, uciekaj Ryfka!)
"Mama pod gruzami, tata w Majdanku..."
Roześmiała się, zakręciła się, znikła.

I przejeżdżał znajomy, dobry łyk z Lubartowa:
"Masz, Ryfka, bułkę, żebyś była zdrowa..."
Wzięła, ugryzła, zaświeciła zębami:
"Ja zaniosę tacie i mamie."

Przejeżdżał chłop, rzucił grosik,
przejeżdżała baba, też dała cosik,
przejeżdżało dużo, dużo luda,
każdy się dziwił, że goła i ruda.

I przejeżdżał bolejący Pan Jezus,
SS-mani go wiedli na męki,
postawili ich oboje pod miedzą,
potem wzięli karabiny do ręki.

"Słuchaj, Jezu, słuchaj, Ryfka, sie Juden,
za koronę cierniową, za te włosy rude,
za to, żeście nadzy, za to, żeśmy winni,
obojeście umrzeć powinni."

I ozwało się Alleluja w Galilei,
i oboje anieleli po kolei,
potem salwa rozległa się głucha...
"Słuchaj, dzieweczko!...Ona nie słucha..."

Źródło: http://poema.pl/publikacja/63596-ballady-i-romanse

Adam Ważyk, Rzeka

Mądrość Stalina,
rzeka szeroka,
w ciężkich turbinach
przetacza wody,
płynąc wysiewa
pszenicę w tundrach,
zalesia stepy,
stawia ogrody.

W gmachu imperium
strop się ugina:
pękła kolumna.
Wstępuje z głębin
mądrość Stalina,
rzeka podskórna.
Góry wysokie
w kraju poety
Mao Tse-Tunga -
zgryzła opokę,
panów zwaliła
i nawodniła
biedniackie grunta.

Ludzie zbudzeni
na ziemi swojej,
łamią się chlebem,
dzielą pokojem.
Ty ich opływasz,
rzeko rozumna,
ty wiejesz zdrowiem,
wiatrem urody;
przebijasz góry
rzeko podskórna,
łączysz narody.

A. Słonimski, Elegia miasteczek żydowskich, 1963 (1947)

Nie masz już, nie masz w Polsce żydowskich miasteczek,
W Hrubieszowie, Karczewie, Brodach, Falenicy
Próżno byś szukał w oknach zapalonych świeczek,
I śpiewu nasłuchiwał z drewnianej bóżnicy.

Znikły resztki ostatnie, żydowskie łachmany,
Krew piaskiem przysypano, ślady uprzątnięto
I wapnem sinym czysto wybielono ściany
Jak po zarazie jakiejś lub na wielkie święto.

Błyszczy tu księżyc jeden, chłodny, blady, obcy,
Już za miastem na szosie, gdy noc się rozpala,
Krewni moi żydowscy, poetyczni chłopcy,
Nie odnajdą dwu złotych księżyców Chagala.

Te księżyce nad inną już chodzą planetą,
Odfrunęły spłoszone milczeniem ponurym.
Już nie ma tych miasteczek, gdzie szewc był poetą,
Zegarmistrz filozofem, fryzjer trubadurem.

Nie ma już tych miasteczek, gdzie biblijne pieśni
Wiatr łączył z polską piosnką i słowiańskim żalem,
Gdzie starzy Żydzi w sadach pod cieniem czereśni
Opłakiwali święte mury Jeruzalem.

Nie ma już tych miasteczek, przeminęły cieniem,
I cień ten kłaść się będzie między nasze słowa,
Nim się zbliżą bratersko i złączą od nowa
Dwa narody karmione stuleci cierpieniem.

S. Mrożek, Tango, akt III

Bibliografia: S. Mrożek, Tango, akt III.

Zbigniew Herbert, „Przesłuchanie anioła”

Herbert wykorzystuje figurę anioła, aby pokazać mechanizm przesłuchania i przemocy wobec istoty początkowo niewinnej. Zwróć uwagę na stopniową przemianę ciała oraz języka ofiary.

Kiedy staje przed nimi

w cieniu podejrzenia

jest jeszcze cały

z materii światła

eony jego włosów

spięte są w pukiel

niewinności

po pierwszym pytaniu

policzki nabiegają krwią

krew rozprowadzają

narzędzia i interrogacja

żelazem trzciną

wolnym ogniem

określa się granice

jego ciała

uderzenie w plecy

utrwala kręgosłup

między kałużą a obłokiem

po kilku nocach

dzieło jest skończone

skórzane gardło anioła

pełne jest lepkiej ugody

jakże piękna jest chwila

gdy pada na kolana

wcielony w winę

nasycony treścią

język waha się

między wybitymi zębami

a wyznaniem

wieszają go głową w dół

z włosów anioła

ściekają krople wosku

tworząc na podłodze

prostą przepowiednię

Zobacz też film R.Bugajskiego, Przesłuchanie

W kontekście totalitaryzmu wiersz obrazuje system, który nie tylko zadaje ból, lecz także wymusza zgodę na narzuconą winę. Przemoc ma doprowadzić do złamania człowieka i podporządkowania jego własnej opowieści wersji stworzonej przez oprawców.

Źródło: Zbigniew Herbert, „Przesłuchanie anioła”, [w:] tegoż, „Napis”, 1969; cyt. za: „Wiersze zebrane”, oprac. edytorskie Ryszard Krynicki, Kraków: Wydawnictwo a5, 2008, s. 331–332.

Herbert Zbigniew, Potęga smaku, 1983

W „Potędze smaku” sprzeciw wobec systemu zostaje przedstawiony nie tylko jako wybór polityczny, ale również moralny i estetyczny. Warto obserwować, jak język brzydoty i kiczu zostaje przeciwstawiony wartościom, które pozwalają zachować niezależność.

Pani Profesor Izydorze Dąmbskiej

To wcale nie wymagało wielkiego charakteru
nasza odmowa niezgoda i upór
mieliśmy odrobinę koniecznej odwagi
lecz w gruncie rzeczy była to sprawa smaku
Tak smaku
w którym są włókna duszy i cząstki sumienia

Kto wie gdyby nas lepiej i piękniej kuszono
słano kobiety różowe płaskie jak opłatek
lub fantastyczne twory z obrazów Hieronima Boscha
lecz piekło w tym czasie było jakie
mokry dół zaułek morderców barak
nazwany pałacem sprawiedliwości
samogonny Mefisto w leninowskiej kurtce
posyłał w teren wnuczęta Aurory
chłopców o twarzach ziemniaczanych
bardzo brzydkie dziewczyny o czerwonych rękach

Zaiste ich retoryka była aż nazbyt parciana
(Marek Tulliusz obracał się w grobie)
łańcuchy tautologii parę pojęć jak cepy

dialektyka oprawców żadnej dystynkcji w rozumowaniu
składnia pozbawiona urody koniunktiwu

Tak więc estetyka może być pomocna w życiu
nie należy zaniedbywać nauki o pięknie

Zanim zgłosimy akces trzeba pilnie badać
kształt architektury rytm bębnów i piszczałek
kolory oficjalne nikczemny rytuał pogrzebów

Nasze oczy i uszy odmówiły posłuchu
książęta naszych zmysłów wybrały dumne wygnanie

To wcale nie wymagało wielkiego charakteru
mieliśmy odrobinę niezbędnej odwagi
lecz w gruncie rzeczy była to sprawa smaku
Tak smaku
który każe wyjść skrzywić się wycedzić szyderstwo
choćby za to miał spaść bezcenny kapitel ciała
głowa

W kontekście totalitaryzmu Herbert pokazuje, że odmowa uczestnictwa w złu może wyrastać z elementarnego poczucia przyzwoitości i „smaku”. Estetyczna niezgoda staje się tu formą oporu wobec języka, rytuałów i symboli systemu.

Źródło: Zbigniew Herbert, „Potęga smaku”, [w:] tegoż, „Raport z oblężonego Miasta i inne wiersze”, Paryż: Instytut Literacki, 1983.

Literatura podmiotu - motyw totalitaryzmu:

1. Andrzejewski Jerzy "Apelacja"
2. Andrzejewski Jerzy "Ciemności kryją ziemię"
3. Appelbaum Anne "Gułag"
4. Ballard J.G. "Imperium słońca"
5. Blatt Thomasz Toivi "Sobibór - Zapomniane Powstanie"
6. Blatt Thomasz Toivi "Z popiołów Sobiboru"
7. Bochenek Leon, "Majdanek, Gross-Rosen"
8. Borowski Tadeusz "Opowiadania"
9. Bradbury Ray "451 stopni Fahrenheita"
10. Brandys Kazimierz "Samson"
11. Brzosko-Mędryk Danuta "Niebo bez ptaków"
12. Bułhakow Michaił "Mistrz i Małgorzata"
13. Czapski Józef "Na nieludzkiej ziemi"
14. Czapski Józef "Wspomnienia starobielskie'
15. Czechow Antoni "Śmierć urzędnika"
16. Ćwikliński P., Gadzinowski P., "Jajakobyły. Spowiedź życia Jerzego Urbana"
17. Dostojewski Fiodor, "Zapiski z martwego domu"
18. Dygat Stanisław, "Jezioro Bodeńskie"
19. "Dziennik Anny Frank"
20. Głąb-Wiszniewska Karolina, "Detronizacja Królowej"
21. Kosiński Jan, "Wędrówka przez obozy"
22. Kundera Milan, "Żart"
23. Grądzki Czesław, "Muzułman wraca do domu"
24. Grubiński Wacław, "Między młotem a sierpem"
25. Herbert Zbigniew, "Pan Cogito"
26. Herbert Zbigniew, "Pieśń o bębnie"
27. Herbert Zbigniew "Potęga smaku"
28. Herbert Zbigniew, "Potwór Pana Cogito"
29. Herbert Zbigniew, "Raport z oblężonego miasta"
30. Herbert Zbigniew, "Sprawozdanie z raju"
31. Herbert Zbigniew, "U wrót doliny"
32. Herling-Grudziński Gustaw, "Inny świat"
33. Hort Weronika (Hanka Ordonówna – Maria Anna Tyszkiewiczowa), "Tułacze Dzieci"
34. Huxley Aldous, "Nowy wspaniały świat"
35. Kafka Franz, "Proces"
36. Kafka Franz, "Zamek"
37. Kapuściński Ryszard, "Cesarz"
38. Kertesz Imre, "Los utracony"
39. Kesey Ken, "Lot nad kukułczym gniazdem"
40. Konwicki Tadeusz, "Mała Apokalipsa"
41. Krakowiecki Anatol, "Książka o Kołymie"
42. Ligocka Roma, "Dziewczynka w czerwonym płaszczyku"
43. Miłosz Czesław, "Który skrzywdziłeś"
44. Miłosz Czesław, "Zdobycie władzy"
45. Miłosz Czesław, "Zniewolony umysł"
46. Moczarski Kazimierz, "Rozmowy z katem"
47. Mrożek Sławomir, "Tango"
48. Naglerowa Herminia, "Kazachstańskie noce"
49. Nałkowska Zofia, "Medaliony"
50. Obertyńska Beata, "W domu niewoli"
51. Okoń Zbigniew, "Nastolatek w Ostlagrze"
52. Orwell George, "Folwark zwierzęcy"
53. Orwell George, "Rok 1984"
54. Orwell George, "W hołdzie Katalonii"
55. Pilch Jerzy Bezpowrotnie utracona leworęczność
56. Platon Państwo
57. Rybakow Anatolij Dzieci Arbatu
58. Różewicz Tadeusz Opowiadanie o starych kobietach
59. Schöneman-Łuniewska Stanisława, Kobiety z całej Europy
60. Skoraczyński Czesław, Komando Strassenbau
61. Sołżenicyn Aleksander Archipelag Gułag
62. Sołżenicyn Aleksander Jeden dzień Iwana Denisowicza
63. Szałamow Warłam Opowiadania kołymskie
64. Szczypiorski Andrzej Początek
65. Szmaglewska Seweryna Dymy nad Birkenau
66. Kossak-Szczucka Zofia Z otchłani
67. Grzesiuk Stanisław Pięć lat kacetu
68. Chęcinski Michał Zegarek mojego ojca
69. Piątkowska Antonina Wspomnienia Oświęcimskie
70. Czarkowski Ryszard Cieniom Treblinki
71. Szpilman Władysław Pianista
72. Tyrmand Leopold Dziennik 1954
73. Umiastowski Jan Kazimierz Przez kraj niewoli
74. Wańkowicz Melchior Dzieje rodziny Korzeniewskich
75. Wasilewska Irena Za winy niepopełnione
76. Watt Aleksander Mój wiek
77. Wdzięczny Kazimierz, "Pod skrzydłami SS-anioła"
78. Witkiewicz Stanisław Ignacy Szewcy
79. Wlazłowski Zbigniew, "Tak było w Gusen"
80. Wnuk-Lipiński Edmund Apostezjon
81. Wyka Kazimierz Dwie jesienie
82. Zajdel Janusz A. Limes inferior
83. Zamiatin Eugeniusz My

Jak analizować wiersz (i interpretować)?

Środki poetyckie

Jak analizować epikę?

Jak analizować powieść?

Jak analizować dramat?

Słownik pojęć związanych z dramatem

Motyw totalitaryzmu w filmie

1. Boże skrawki reż. Jurek Bogajewicz
2. Cynga reż. Leszek Wosiewicz
3. Człowiek z marmuru reż. Andrzej Wajda
4. Człowiek z żelaza reż. Andrzej Wajda
5. Diabelska wyliczanka reż. Donna Deithch
6. Do zobaczenia, chłopcy reż. Louis Malle
7. Dyktator reż. C. Chaplin
8. Dziewiąty dzień reż. Volker Schlöndorff
9. Equilibrium reż. Kurt Wimmer
10. Europa, Europa reż. Agnieszka Holland
11. Fałszerze reż. Stefan Ruzowitzki
12. Hei tai yang 731 (Men Behind the Sun) reż. Tun Fei Mou
13. Henryk Sławik. Polski Wallenberg reż. Marek Maldis, Grzegorz Łubczyk
14. Hitlerowskie obozy jenieckie na ziemiach polskich reż. Tadeusz Stefanek
15. Holokaust. Muzyczny Hołd z Auschwitz
16. Imperium słońca reż. Steven Spielberg
17. Katyń reż. Andrzej Wajda
18. Korczak reż. Andrzej Wajda
19. Kornblomenblau reż. Leszek Wosiewicz
20. Krajobraz po bitwie reż. Andrzej Wajda
21. Lista Schindlera reż. Steven Spielberg
22. Mechaniczna pomarańcza reż. Stanley Kubrick
23. Most na rzece Kwai reż. David Lean
24. Ostatni etap reż. Wanda Jakubowska
25. Pamiętnik Anny Frank reż. Boris Sagal
26. Pamiętnik Anny Frank reż. George Stevens
27. Paragraf 175 reż. Rob Epstein, Jeffrey Friedman
28. Pasażerka reż. Andrzej Munk
29. Pianista reż. Roman Polański
30. Pociąg życia reż. Radu Mihaileanu
31. Poeta reż. Damian Lee
32. Psy totalitaryzmu reż. Jerzy Krysiak, Jerzy Morawski
33. Samson reż. Andrzej Wajda
34. Shoah reż. Claude Lanzmann
35. The Reader. Zaklinacz słów reż. Stephen Daldrys
36. Ucieczka z Sobiboru reż. Jack Gold
37. Wesołych świąt, pułkowniku Lawrence reż. Nagisa Oshima
38. Wielka ucieczka reż. John Struges
39. Z Archipelagu Gułag do Ameryki reż. Józef Gębski
40. Z Archipelagu Gułag reż. Józef Gębski
41. Zaginiony na Syberii reż. Aleksandr Mitta
42. Życie jest piękne reż. Roberto Benigni

Jak analizować film?

Słownik pojęć filmowych