Motywy w Latarniku działają poprzez konkretne wydarzenia, a nie jako oderwane hasła. Tułaczka wyjaśnia pragnienie stałego domu; ojczyzna trwa w pamięci emigranta; literatura uruchamia gwałtowny powrót wspomnień; samotność najpierw koi, potem odcina od ludzi; natura prowadzi Skawińskiego ku mistycznemu doświadczeniu jedności; starość zmienia jego hierarchię potrzeb; obowiązek zostaje wystawiony na próbę, a powtarzające się straty pokazują wytrwałość. Każdy opis łączy miejsce motywu w fabule z jego znaczeniem dla losu bohatera.
Jak funkcjonują najważniejsze motywy?
Tułaczka
Skawiński przez dziesięciolecia zmienia kraje, zawody i miejsca pobytu. Kolejne wojny, podróże i straty sprawiają, że na starość najbardziej pragnie stałości. Finał ponownie otwiera przed nim „drogi tułactwa”, więc motyw obejmuje całe życie bohatera i tworzy klamrę jego losu.
Ojczyzna
Mimo wieloletniego oddalenia Skawiński zachowuje więź z Polską: szuka wiadomości z Europy, wspiera polskie Towarzystwo, a kontakt z polską książką wywołuje gwałtowne wzruszenie. Ojczyzna istnieje dla niego przede wszystkim w pamięci, języku i emocjach.
Literatura
Pan Tadeusz nie jest dla Skawińskiego zwykłą lekturą. Polski język przywołuje obrazy kraju, młodości i dawnego życia, a wspomnienia stają się silniejsze od teraźniejszości. Literatura uruchamia przełom, który prowadzi do niezapalenia latarni i zmiany losu bohatera.
Samotność
Odosobnienie na wyspie początkowo daje Skawińskiemu odpoczynek po latach tułaczki. Z czasem przestaje jednak jeździć do miasta, czytać gazety i rozmawiać z Johnsem. Samotność jednocześnie koi i stopniowo odcina go od codziennego świata.
Natura
Morze, niebo, mewy, skała i tropikalny krajobraz stają się dla Skawińskiego codziennym otoczeniem. Kontakt z przyrodą pozwala mu się wyciszyć, a później prowadzi do poczucia jedności ze światem; narrator mówi nawet, że bohater staje się mistykiem.
Starość
Z wiekiem Skawiński traci energię, łatwiej się wzrusza i coraz silniej potrzebuje spokoju. Po latach walki, pracy, osiągnięć i przygód nie szuka już kolejnego sukcesu; największą wartością staje się dla niego możliwość zatrzymania się.
Praca i obowiązek
Posada latarnika daje Skawińskiemu bezpieczeństwo, ale nakłada na niego odpowiedzialność za ludzi na morzu. Gdy pochłonięty lekturą, wspomnieniami i snem nie zapala światła, osobiste przeżycie ma konkretny skutek: łódź wpada na mieliznę, a bohater traci pracę.
Wytrwałość
Skawiński wielokrotnie traci dorobek i kolejne miejsca oparcia: farmę niszczy susza, warsztat pożar, zostaje okradziony ze środków związanych z fabryką cygar, a statki, na których służy, ulegają rozbiciu. Za każdym razem podejmuje następną próbę. Motyw wytrwałości pokazuje więc nie jeden bohaterski czyn, lecz powtarzającą się zdolność do zaczynania od nowa.
Dom
Dla człowieka, który przez większość życia nie miał stałego miejsca, latarnia staje się upragnionym „portem”. Dom oznacza tu przede wszystkim bezpieczeństwo, stałość i pewność, że nie trzeba znów ruszać dalej.
Pamięć
Przeszłość przez lata pozostaje w Skawińskim obecna, choć nie zawsze znajduje się na pierwszym planie. Pan Tadeusz przywołuje obrazy polskiej wsi, język ojczysty i żołnierską młodość. Pamięć okazuje się trwałą częścią jego tożsamości.