Biblia - opracowanie lektury - język polski

Hiob – historia biblijna

Hiob – plan wydarzeń, bohaterowie, motywy, konteksty i interpretacja. Nawiązania literackie i kulturowe pomagają utrwalić materiał do matury.

Hiob – plan wydarzeń

Pomyślność

1. Hiob jest człowiekiem prawym i bogobojnym.
2. Jest bardzo bogaty:
   • 7000 owiec;
   • 3000 wielbłądów;
   • 500 jarzm wołów;
   • 500 oślic;
   • liczna służba.
3. Ma siedmiu synów i trzy córki.

Próba

4. Szatan podważa bezinteresowność pobożności Hioba.
5. Twierdzi, że Hiob jest wierny, ponieważ dobrze mu się powodzi.
6. Bóg pozwala wystawić Hioba na próbę.
7. Hiob traci majątek.
8. Traci dzieci.
9. Nie wyrzeka się Boga.
10. Próba zostaje rozszerzona.
11. Hiob zapada na trąd.

Spór o cierpienie

12. Hiob przeklina dzień swoich narodzin.
13. Jest przekonany, że nie popełnił winy uzasadniającej taki los.
14. Jego przyjaciele — Elifaz, Bildad i Sofar — próbują wyjaśnić cierpienie:
    • Bóg jest sprawiedliwy;
    • cierpienie musi mieć przyczynę w ludzkiej winie;
    • skoro Hiob cierpi, musiał zgrzeszyć;
    • powinien uznać winę i się ukorzyć.
15. Hiob odrzuca oskarżenia.
16. Przyjaciele zamiast pocieszać, pogłębiają jego samotność.

Odpowiedź Boga

17. Bóg przemawia do Hioba.
18. Nie udziela prostego wyjaśnienia przyczyny cierpienia.
19. Ukazuje ogrom i złożoność stworzenia.
20. Przywołuje m.in. tajemnicze potężne stworzenia — Behemota i Lewiatana.
21. Hiob uznaje ograniczoność własnej wiedzy.

Finał

22. Hiob zostaje nagrodzony dwukrotnym powiększeniem utraconego majątku:

• 14 000 owiec;

• 6000 wielbłądów;

• 1000 jarzm wołów;

• 1000 oślic.

23. Ponownie ma siedmiu synów i trzy córki.
24. Żyje jeszcze wiele lat.

Hiob – bohaterowie

• Hiob — człowiek prawy cierpiący bez winy odpowiadającej skali nieszczęścia.
• Bóg — dopuszcza próbę, a później odrzuca proste rozumowanie przyjaciół Hioba.
• „szatan” — podważa bezinteresowność pobożności Hioba.
• Elifaz, Bildad i Sofar — reprezentują uproszczony model świata: cierpienie musi oznaczać winę, pogłębiają samotność bohatera, zamiast go wspierać.

Hiob – motywy

• cierpienie niezawinione — główny problem całej księgi.
• próba — sprawdza, czy dobroć i wiara zależą od pomyślności.
• utrata — bohater traci kolejno to, co stanowiło o jego dotychczasowym szczęściu.
• samotność — cierpienie zostaje powiększone przez brak zrozumienia innych.
• fałszywe oskarżenie — przyjaciele wyprowadzają winę wyłącznie z nieszczęścia.
• bunt — Hiob nie milczy, lecz domaga się zrozumienia.
• ograniczoność poznania — odpowiedź Boga pokazuje, że człowiek nie obejmuje całości świata.
• sprawiedliwość — tekst podważa prostą zasadę: dobry zawsze otrzymuje nagrodę, zły zawsze karę.

Hiob – konteksty

• „Księga Hioba” jest częścią literatury mądrościowej. Jej istotą jest dysputa filozoficzna, a nie sama seria nieszczęść.
• Księga powstaje w kręgu judaizmu, w którym Bóg jest najwyższym władcą i sędzią świata. Jednocześnie historia Hioba podważa proste przekonanie, że cierpienie zawsze jest karą za grzech. Hiob cierpi mimo swojej prawości i dlatego domaga się wyjaśnienia własnego losu.
• „Satan” występuje tu jako oskarżyciel, postać należąca do boskiego zgromadzenia; późniejsza tradycja wiąże go z szatanem — zbuntowanym aniołem.
• Behemot i Lewiatan są poetyckimi, potężnymi stworzeniami należącymi do bestiariusza izraelskiego.
• Córki Hioba po przywróceniu pomyślności otrzymują dziedzictwo razem z braćmi, co jest nietypowym szczegółem na tle patriarchalnego społeczeństwa.

Hiob – interpretacja

Najważniejszą rolę pełnią przyjaciele Hioba. Ich czarno-biały obraz świata nie pozwala dopuścić myśli, że niewinny człowiek może cierpieć bez moralnej przyczyny. Aby ochronić własną teorię sprawiedliwości, wolą uznać przyjaciela za ukrytego grzesznika.

Dlatego Hiob cierpi podwójnie:

• doświadcza nieszczęścia;
• musi bronić własnej niewinności przed ludźmi, którzy powinni go wspierać.

Interpretacja religijna akcentuje próbę wiary i ograniczoność ludzkiego poznania.

Interpretacja filozoficzna może pójść dalej: Hiob zostaje poddany próbie, o której sam nic nie wie. Powstaje pytanie o moralną cenę cierpienia jednostki.

Finał również pozostaje niejednoznaczny. Majątek można podwoić, ale nowe dzieci nie unieważniają śmierci poprzednich.

Hiob – frazeologizm

• hiobowa wieść — wyjątkowo tragiczna wiadomość, zła nowina.

Kontekst mitologiczny

• Niobe — Hioba i Niobe łączy przede wszystkim dramat rodzica tracącego wszystkie dzieci wskutek działania sił boskich. Ich sytuacja ma jednak przeciwną interpretację. W micie Niobe utrata potomstwa zostaje przedstawiona jako kara za pychę; Księga Hioba właśnie podważa przekonanie, że wielkie cierpienie musi oznaczać wielką winę. Zestawienie pokazuje różnicę między prostym modelem winy i kary a problemem cierpienia niezawinionego.

Hiob – nawiązania

Obowiązkowe — zakres podstawowy

• Jan Kochanowski, „Treny VII, VIII, IX, X, XI” — Hiob i Kochanowski przede wszystkim doświadczają śmierci własnych dzieci, dlatego ich kryzys nie jest abstrakcyjnym sporem filozoficznym, lecz reakcją ojca na utratę dziecka. Hiob traci synów i córki, Kochanowski — Urszulkę. W obu przypadkach cierpienie zmusza bohatera do ponownego przemyślenia dotychczasowego obrazu świata. Hiob podważa prostą zasadę, że sprawiedliwego człowieka musi spotykać dobro; Kochanowski odchodzi od wcześniejszej pewności humanistycznej i stoickiej. W „Trenach IX–XI” kryzys prowadzi ku wizji człowieka bardziej niepewnego, rozdartego i pozbawionego pełnej kontroli nad własnym losem — w stronę sposobu myślenia zapowiadającego barok.
• Adam Mickiewicz, „Dziady cz. III” — Konrad pyta o sens cierpienia niewinnych Polaków i buntuje się przeciw milczeniu Boga. Hiob również żąda odpowiedzi, lecz jego bunt przebiega inaczej i wyrasta z głębokiej wiary, a Konrad przed Improwizacją był gotów w „Pieśni zemsty” wystąpić przeciw Bogu.
• Albert Camus, „Dżuma” — agonia niewinnego dziecka sędziego Othona stawia Rieux i Paneloux przed problemem cierpienia, którego nie daje się łatwo usprawiedliwić. Jeszcze lepiej widać związek z historią Hioba w drugim kazaniu ojca Paneloux, w którym traktuje on dżumę jako czas próby, której Bóg poddał mieszkańców Oranu (uwaga na przesunięcie: w Biblii — szatan poddaje próbie Hioba, u Paneloux — Bóg).
• Gustaw Herling-Grudziński, „Inny świat” — więźniowie łagru cierpią wskutek działania systemu totalitarnego, nie dlatego, że ich los odpowiada moralnej winie.
• Tadeusz Borowski, „Proszę państwa do gazu” — u Hioba Szatan chce dowieść, że człowieka można zniszczyć przez odebranie mu wszystkiego, co dawało mu poczucie bezpieczeństwa i sensu: majątku, dzieci i zdrowia. Próba ma doprowadzić do załamania Hioba. W świecie Auschwitz podobny proces nie jest metafizycznym eksperymentem, lecz systemem stworzonym przez ludzi. Totalitaryzm odbiera człowiekowi rodzinę, własność, bezpieczeństwo, godność i dotychczasowe normy moralne. Różnica jest zasadnicza: w historii Hioba istnieje Bóg, który wyznacza granicę próby i ostatecznie bohatera ocala; w świecie Borowskiego nie pojawia się żadna siła gwarantująca ratunek ani sprawiedliwość. Ocalić można przede wszystkim własne biologiczne życie, ale ceną bywa przystosowanie się do obozowych reguł i wyrzeczenie się wartości, relacji i odruchów, które wcześniej dawały człowiekowi siłę.

Obowiązkowe — zakres rozszerzony

• Franz Kafka, „Proces” — Józef K. zostaje oskarżony i skazany, choć nigdy nie poznaje konkretnej winy. Próbuje się buntować, ale przegrywa. To skrajne rozwinięcie problemu relacji między winą a karą.

Lektury uzupełniające / wybór

• Tadeusz Różewicz, „Ocalony” — wojna nie tylko przynosi podmiotowi cierpienie, lecz niszczy cały system znaczeń, za pomocą którego wcześniej można było porządkować świat. „Cnota i występek”, „prawda i kłamstwo”, „piękno i brzydota” przestają tworzyć oczywiste przeciwieństwa. Hiob odkrywa, że prosty model „dobry człowiek → dobre życie” nie tłumaczy rzeczywistości; bohater Różewicza doświadcza jeszcze głębszej katastrofy — po wojnie trzeba na nowo nauczyć się rozróżniać dobro od zła i odbudować język moralny. W obu przypadkach katastrofa zmusza człowieka do reinterpretacji dotychczasowej wizji świata.

Nawiązania erudycyjne

• Albrecht Dürer, „Hiob z żoną” i Léon Bonnat, „Hiob” — artyści koncentrują się na fizycznym poniżeniu człowieka, który wcześniej posiadał wszystko.