Stworzenie człowieka – historia biblijna
Stworzenie człowieka – plan wydarzeń, bohaterowie, motywy, konteksty i interpretacja. Nawiązania literackie i kulturowe pomagają utrwalić materiał do matury.
Stworzenie człowieka – plan wydarzeń
Pierwszy opis stworzenia
- Człowiek zostaje stworzony szóstego dnia.
- Mężczyzna i kobieta pojawiają się razem jako ludzie stworzeni „na obraz Boga”.
- Otrzymują zadanie rozmnażania się i panowania nad światem.
Drugi opis stworzenia
- Bóg kształtuje człowieka z prochu ziemi.
- Tchnieniem daje mu życie.
- Umieszcza człowieka w ogrodzie.
- Człowiek nadaje nazwy zwierzętom.
- Nie znajduje wśród nich istoty odpowiadającej sobie.
- Bóg pogrąża go we śnie.
- Z jego żebra tworzy kobietę.
Stworzenie człowieka – bohaterowie
- Bóg — Stwórca człowieka i dawca życia.
- Adam — pierwszy człowiek; w drugim opisie zostaje stworzony z ziemi.
- Ewa — kobieta utworzona jako partnerka Adama.
Stworzenie człowieka – motywy
- człowiek — proch ziemi podkreśla cielesność, kruchość i śmiertelność człowieka; tchnienie życia wskazuje na szczególny wymiar ludzkiego istnienia; obraz Boga stanowi podstawę wyjątkowej godności człowieka; nazywanie zwierząt pokazuje zdolność człowieka do poznawania, klasyfikowania i symbolicznego porządkowania świata.
- kobieta — żebro podkreśla szczególną więź między kobietą i mężczyzną.
- samotność — człowiek okazuje się istotą potrzebującą drugiego człowieka.
Stworzenie człowieka – konteksty
- Jest to mit antropogeniczny — opowieść o pochodzeniu człowieka.
- Genesis zawiera dwa opisy stworzenia, które różnią się kolejnością, stylem i punktem ciężkości:
- pierwszy przedstawia człowieka jako element uporządkowanego kosmosu;
- drugi koncentruje się na cielesności, relacji i ludzkiej samotności.
- Oba powstały w kulturze patriarchalnej, w której kobiety były podporządkowane mężczyznom.
- Oba teksty pokazują związek między kobietą a mężczyzną zgodny z wierzeniami judaizmu i ówczesną obyczajowością tego ludu.
Stworzenie człowieka – interpretacja
Człowiek zostaje pokazany jako istota paradoksalna:
- pochodzi z prochu;
- jest kruchy i śmiertelny;
- równocześnie otrzymuje życie od Boga i wyjątkową pozycję w świecie.
Drugi opis szczególnie mocno pokazuje, że człowiek nie jest samowystarczalny. Dopiero spotkanie drugiej osoby kończy jego samotność.
- Perspektywa krytyczna pozwala pytać, jak późniejsze kultury wykorzystywały kolejność stworzenia Adama i Ewy do budowania hierarchii płci i czy taka hierarchia rzeczywiście musi wynikać z samej fabuły.
- Jednocześnie sens przedstawienia kobiety jako istoty „odpowiadającej” mężczyźnie pozwala czytać tę scenę także jako historię o potrzebie równorzędnej relacji.
Kontekst mitologiczny
- Prometeusz — oba teksty przedstawiają człowieka jako istotę ukształtowaną z materii ziemskiej i ożywioną dzięki pierwiastkowi pochodzącemu ze sfery boskiej. W Genesis Bóg tworzy człowieka z prochu ziemi i daje mu życie swoim tchnieniem; Prometeusz lepi człowieka z gliny i łez oraz daje mu duszę z ognia niebieskiego. Mit grecki rozwija szczególnie temat cywilizacji: Prometeusz przynosi ludziom ogień oraz uczy ich sztuk i rzemiosł.
- Pigmalion — artysta tworzy z materii postać kobiety, ale dopiero Afrodyta nadaje jej życie. To słabsza analogia niż historia Prometeusza, lecz dobrze pokazuje archetyp stworzenia istoty żywej z nieożywionej materii dzięki interwencji boskiej.
Stworzenie człowieka – nawiązania
Obowiązkowe — zakres podstawowy
- Witold Gombrowicz, „Ferdydurke” — w Genesis człowiek zostaje ukształtowany przez Stwórcę; u Gombrowicza jednostkę nieustannie „formują” inni ludzie, narzucając jej „gębę”, rolę i sposób istnienia. Józio zostaje wtłoczony w rolę ucznia mimo dorosłości.
Lektury uzupełniające / wybór
- Leopold Staff, „Kowal” — podmiot chce sam „wykuć” własne serce i charakter. Wobec biblijnego obrazu człowieka ukształtowanego przez Boga pojawia się modernistyczna idea samostworzenia człowieka przez pracę nad sobą.
Nawiązania erudycyjne
- Michał Anioł, „Stworzenie Adama” — niemal stykające się dłonie Boga i Adama przedstawiają moment przekazania życia.
- anonimowe renesansowe przedstawienia „Stworzenia Ewy” — pokazują, jak silnie scena z żebrem utrwaliła się w europejskiej ikonografii.