Stworzenie świata – historia biblijna
Stworzenie świata – plan wydarzeń, bohaterowie, motywy, konteksty i interpretacja. Nawiązania literackie i kulturowe pomagają utrwalić materiał do matury.
Stworzenie świata – plan wydarzeń
- Dzień pierwszy
- stworzenie nieba oraz ziemi pogrążonej w ciemności i pokrytej wodą;
- stworzenie światłości i uznanie jej za dobrą;
- oddzielenie światłości od ciemności i nazwanie ich dniem i nocą.
- Dzień drugi
- rozdzielenie wód;
- utworzenie nieba.
- Dzień trzeci
- oddzielenie lądu od wód i nazwanie ziemi i mórz;
- stworzenie roślin i drzew.
- Dzień czwarty
- stworzenie słońca, księżyca i gwiazd;
- wyznaczenie rytmu dnia, nocy i czasu.
- Dzień piąty
- stworzenie zwierząt wodnych i ptaków;
- Dzień szósty
- stworzenie zwierząt lądowych;
- stworzenie człowieka „na obraz” Boga;
- powierzenie człowiekowi władzy nad pozostałym stworzeniem;
- Dzień siódmy
- zakończenie dzieła stworzenia;
- odpoczynek i uświęcenie siódmego dnia.
Stworzenie świata – bohaterowie
- Bóg — Stwórca — pierwsza przyczyna wszystkiego; powołuje rzeczy do istnienia słowem, rozdziela je, nazywa i nadaje światu porządek.
- człowiek — kulminacja procesu stworzenia; zostaje przedstawiony jako istota szczególna, stworzona „na obraz” Boga i odpowiedzialna za świat.
Stworzenie świata – motywy
- stwarzanie świata — świat nie powstaje przypadkowo, lecz zostaje stopniowo uporządkowany.
- światło i ciemność — najpierw są elementami rzeczywistości fizycznej; później stają się jednym z podstawowych kodów symbolicznych dobra i zła.
- ład — Bóg oddziela, porządkuje i wyznacza granice; stworzenie jest przeciwieństwem bezładu.
- słowo — akt mowy ma moc stwórczą: wypowiedzenie prowadzi do zaistnienia rzeczy.
- odpoczynek — siódmy dzień tworzy wzorzec rytmu pracy i świętowania.
- człowiek — otrzymuje wyjątkową pozycję, ale także odpowiedzialność za stworzenie.
Stworzenie świata – konteksty
- Nie znamy autora; prawdopodobnie było ich wielu.
- Tekst powstał w kulturze patriarchalnej.
- Tekst jest warunkowany wierzeniami autorów — judaizmem.
- Każdy przekład Biblii jest wynikiem tysięcy decyzji tłumacza: wyboru znaczeń słów, składni i sposobu oddania wieloznaczności tekstu oryginalnego. Dlatego różne przekłady mogą się między sobą różnić, czasem istotnie wpływając na interpretację i odbiór tekstu. W tym opracowaniu podstawą jest Biblia Tysiąclecia.
Stworzenie świata – interpretacja
Stworzenie świata można czytać jako opowieść o ustanawianiu ładu: rzeczywistość uzyskuje granice, nazwy, rytm i zasady.
Z tego porządku fizycznego kultura bardzo wcześnie wyprowadzała także porządek moralny: dobro kojarzono ze światłem, zło z ciemnością.
Historia podkreśla również wyjątkowy status człowieka, ale jego „panowanie” nad światem można odczytywać nie tylko jako prawo do wykorzystywania przyrody, lecz także jako odpowiedzialność za nią.
Teoria ewolucji podważyła możliwość traktowania biblijnego opisu stworzenia jako dosłownego, naukowego wyjaśnienia pochodzenia człowieka i świata. Genesis pozostaje jednak ważnym tekstem religijnym i kulturowym, odpowiadającym przede wszystkim na pytania o sens, porządek świata i miejsce człowieka.
Kontekst mitologiczny
- Narodziny świata z Chaosu — zarówno Genesis, jak i mit grecki odpowiadają na pytanie o początek i uporządkowanie świata, ale przedstawiają ten proces zupełnie inaczej. W Biblii jeden Bóg świadomie ustanawia ład przez słowo, oddzielanie i nazywanie. W mitologii greckiej świat wyłania się z Chaosu, a jego porządek jest skutkiem narodzin kolejnych pokoleń bogów i ich brutalnej walki o władzę. Zestawienie pokazuje różnicę między monoteistyczną wizją uporządkowanego aktu stworzenia a politeistyczną kosmogonią opartą na genealogii i konflikcie.
Stworzenie świata – nawiązania
Obowiązkowe — zakres podstawowy
- William Szekspir, „Makbet” — po zabójstwie Dunkana naruszeniu porządku moralnego towarzyszą zaburzenia w naturze: dzień pogrąża się w ciemności, zwierzęta zachowują się nienaturalnie. Szekspir wykorzystuje więc podobne przekonanie, że ład moralny i ład świata są ze sobą związane.
- Juliusz Słowacki, „Balladyna” — uderzenie pioruna wymierza sprawiedliwość, co można odczytywać podobnie jak u Szekspira. Romantycy podzielali, także pod wpływem wierzeń ludowych, przekonanie, że ład moralny i ład świata są ze sobą związane.
- Adam Mickiewicz, „Oda do młodości” — moment zmieniania świata przez młodych został pokazany poprzez odwołanie się do Genesis jako aktu kreacji nowej rzeczywistości za pomocą przywołania języka i obrazów kojarzących się z pierwszą księgą Biblii.
- Adam Mickiewicz, „Dziady cz. III” — na początku Improwizacji Konrad, przedstawiając się jako poeta stwarzający świat w poezji, zestawia siebie z Bogiem stwarzającym świat. Początkowy znak równości szybko zostaje zastąpiony pokazaniem wyższości artysty nad Bogiem poprzez odwołanie do toposu non omnis moriar i wskazanie, że poeta tworzy nieśmiertelność, co ma uzasadniać późniejsze żądania stawiane Bogu.
- Sławomir Mrożek, „Tango” — Genesis prowadzi od bezładu ku uporządkowanemu światu. W domu Stomila zastany porządek norm został rozmontowany; Artur próbuje go przywrócić, lecz jego projekt kończy się klęską, a miejsce ładu zajmuje przemoc Edka. Zestawienie pozwala mówić o potrzebie ładu oraz niebezpieczeństwie jego utraty.
Lektury uzupełniające / wybór
- Tadeusz Różewicz, „Ocalony” — podmiot liryczny poszukuje nauczyciela i mistrza, który oddzieli od siebie pojęcia i znów nada im znaczenie — to symboliczne odwołanie do metaforycznych odczytań mitu genezyjskiego.
Nawiązania erudycyjne
- William Blake, przedstawienia stworzenia świata — Stwórca zostaje pokazany jako ten, który geometrycznie wyznacza granice i prawa kosmosu.
- Michał Anioł, freski w Kaplicy Sykstyńskiej — monumentalny cykl wizualnie interpretuje kolejne sceny Genesis.